Türk Ceza Muhakemesinde Kovuşturma Evresi

TÜRK CEZA MUHAKEMESİNDE
KOVUŞTURMA EVRESİ

İddianamenin Kabulünden Hükmün Kesinleşmesine
Adil Yargılanma, Delil, Duruşma ve Hüküm Rejimi

Av. Taner Şentürk

Mevzuat ve içtihat güncelleme tarihi: 15 Eylül 2026 – genişletilmiş ve yüksek yargı içtihatlarıyla zenginleştirilmiş çalışma sürümü

ÖZ

Ceza muhakemesi, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlayan ve kesin hükme ulaşılmasıyla tamamlanan tek bir hukuki sürecin farklı işlevlere sahip evrelerinden oluşur. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı tarafından toplanan deliller kamu davası açılması bakımından “yeterli şüphe” oluşturabilir; ancak aynı delillerin varlığı sanığın mahkûmiyeti için kendiliğinden yeterli değildir. İddianamenin kabulüyle başlayan kovuşturma evresinin temel işlevi, soruşturma makamının ulaştığı kanaati tasdik etmek değil, suç isnadının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde, savunma hakkı güvence altına alınarak, hukuka uygun deliller doğrudan ortaya konulup tartışılmak suretiyle sınanmasıdır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, kovuşturmayı iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar geçen evre olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle kovuşturma yalnızca ilk derece mahkemesindeki duruşmadan ibaret değildir; hükmün olağan kanun yollarında denetlenmesi ve kesinleşmesine kadar devam eden geniş bir muhakeme sürecini ifade eder.

Bu çalışma, kovuşturmanın başlangıcı ve sınırları, iddianamenin işlevi, görevli ve tarafsız mahkeme ilkesi, duruşma hazırlığı, sanığın hazır bulunma ve savunma hakları, sözlülük, doğrudanlık, açıklık ve çelişmeli yargılama ilkeleri, delillerin ortaya konulması ve tartışılması, hukuka aykırı deliller, tanık ve bilirkişi delili, dijital deliller, mağdur ve katılan hakları, suç vasfının değişmesi ve ek savunma, esas hakkında mütalaa, hüküm çeşitleri, gerekçeli karar, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, basit yargılama, çocukların yargılanması, kaçak sanık, istinaf ve temyiz rejimini bütüncül biçimde incelemektedir.

Çalışmanın temel tezi şudur: Ceza kovuşturmasının meşruiyeti yalnız doğru sonuca ulaşılmasına değil, doğru sonuca hukuka uygun bir muhakeme yöntemiyle ulaşılmasına bağlıdır. Maddi gerçeğin araştırılması ile insan haklarının korunması birbirine rakip iki değer değildir. Hukuk devletinde maddi gerçek ancak hukuka uygun yöntemlerle araştırılabilecek bir gerçektir.

Anahtar Kelimeler: Ceza muhakemesi, kovuşturma, iddianame, duruşma, savunma hakkı, adil yargılanma, delil, hukuka aykırı delil, doğrudanlık, çelişmeli yargılama, masumiyet karinesi, hüküm, gerekçeli karar, HAGB, istinaf, temyiz.

I. GİRİŞ

Ceza muhakemesinin en görünür bölümü duruşmadır. Bununla birlikte kovuşturmayı yalnızca sanığın hâkim önüne çıktığı, tanıkların dinlendiği ve sonunda hüküm açıklandığı birkaç duruşma oturumundan ibaret görmek ciddi bir eksiklik olur.

Kovuşturma, soruşturma makamınca ortaya konulan bir suç iddiasının yargısal denetime tabi tutulduğu süreçtir. Soruşturmanın merkezinde şüphe bulunmaktadır. Kovuşturmanın merkezinde ise ispat vardır.

Cumhuriyet savcısının kamu davası açabilmesi için yeterli şüpheye ulaşması yeterlidir. Buna karşılık mahkûmiyet için artık “sanığın suçu işlemiş olabileceği” sonucuyla yetinilemez. CMK m. 223/5 uyarınca mahkûmiyet, yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olması hâlinde verilebilir. Buna karşılık suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması doğrudan beraat sebebidir.

Soruşturma, yargılamayı gerektiren şüpheyi arar; kovuşturma ise cezalandırmayı haklı gösterecek kesinliği arar.

Bu nedenle iddianamenin kabulü sanığın suçlu olduğunu değil, yalnızca suç isnadının mahkeme önünde tartışılmaya değer bulunduğunu ifade eder. Duruşma, soruşturmanın tekrarı veya savcılık dosyasının okunması değildir. Mahkeme, soruşturma evrakında oluşmuş kanaatin pasif alıcısı değildir. CMK m. 217 uyarınca hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; suç ise ancak hukuka uygun biçimde elde edilmiş delillerle ispat edilebilir.

Dolayısıyla kovuşturmanın gerçek sorusu “Savcılık sanık hakkında ne toplamıştır?” değil, “Sanığa yöneltilen isnat, bağımsız ve tarafsız mahkeme önünde, savunmanın etkili katılımıyla, hukuka uygun ve güvenilir deliller üzerinden ispatlanmış mıdır?” sorusudur.

Kovuşturmayı anlamak için üç temel ayrım

Kovuşturma evresini doğru kavramak için üç ayrımı başlangıçta netleştirmek gerekir. Birincisi şüphe ile ispat arasındaki ayrımdır. Şüphe, muhakemeyi başlatabilir ve sürdürebilir; fakat mahkûmiyet için tek başına yeterli değildir. İkincisi dosyada bulunma ile duruşmada ispat edilmiş olma arasındaki ayrımdır. Bir belgenin UYAP dosyasına yüklenmiş olması, o belgenin doğruluğunun, kaynağının ve hukuka uygunluğunun tartışıldığı anlamına gelmez. Üçüncüsü ise usule uygun görünme ile adil yargılanma arasındaki ayrımdır. İşlemlerin tek tek şeklen kanuna uygun olması, yargılamanın bütününde savunmanın etkisiz bırakıldığı bir sonucu otomatik olarak adil hâle getirmez.

Bu üç ayrım, makalenin tamamında kullanılacak bir okuma anahtarıdır. Kovuşturmanın başarısı, dosyanın kalınlığıyla veya yapılan duruşma sayısıyla değil; isnadın ne kadar açıklaştırıldığı, delillerin ne ölçüde sınandığı, savunmanın ne kadar etkili katılabildiği ve kararın gerekçeyle ne kadar denetlenebilir hâle getirildiğiyle ölçülmelidir.

II. KOVUŞTURMA KAVRAMI VE KOVUŞTURMANIN SINIRLARI

CMK m. 2/f’ye göre kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evredir. Aynı maddede “sanık” da kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişi olarak tanımlanmıştır. CMK m. 175 de iddianamenin kabulüyle kamu davasının açılmış olacağını ve kovuşturma evresinin başlayacağını açıkça düzenlemektedir.

Bu düzenlemeler iki önemli sonuç doğurur. Birincisi, savcının iddianameyi mahkemeye sunması tek başına kovuşturmayı başlatmaz; iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesi gerekir. İkincisi, kovuşturma ilk derece hükmünün kurulmasıyla sona ermez. Hüküm henüz kesinleşmemişse CMK’nın kavramsal sistemi bakımından kovuşturma devam etmektedir. Bu nedenle istinaf ve temyiz incelemeleri, geniş anlamda kovuşturma evresinin parçalarıdır.

Bu ayrım yalnız teorik değildir. Sanık sıfatının devamı, masumiyet karinesinin kapsamı, koruma tedbirlerinin hukuki niteliği, savunma hakları ve kanun yollarının işlevi bakımından sonuç doğurur. Kesin hüküm kuruluncaya kadar suç isnadı yargısal olarak nihai biçimde çözümlenmiş değildir.

Kovuşturmanın dar ve geniş görünümü

Uygulamada “kovuşturma” denildiğinde çoğu zaman yalnız ilk derece mahkemesindeki duruşma anlaşılır. Oysa kanuni tanım daha geniştir. İddianamenin kabulüyle başlayan süreç, hükmün istinaf ve gerekiyorsa temyiz denetiminden geçerek kesinleşmesine kadar devam eder. Bu nedenle ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet kararı, sanık hakkında güçlü bir yargısal değerlendirme yaratmakla birlikte kesin hükümle eş anlamlı değildir. Olağan kanun yolu açık olduğu sürece suçluluk tespiti henüz nihai değildir.

Bu geniş yaklaşım masumiyet karinesinin dilini de etkiler. İlk derece mahkemesinde mahkûm edilmiş fakat hükmü kesinleşmemiş kişi hakkında kamusal açıklamalarda “suçlu”, “fail” veya “mahkûm” gibi kesinlik bildiren ifadeler kullanılması, bağlama göre masumiyet karinesi yönünden sorun doğurabilir. Kovuşturmanın kesinleşmeye kadar sürmesi, yalnız usuli bir sınıflandırma değil; kişinin hukuki statüsünü koruyan önemli bir güvencedir.

III. KOVUŞTURMANIN AMACI: “MADDİ GERÇEK” NE PAHASINA?

Ceza muhakemesinin geleneksel amaçlarından biri maddi gerçeğe ulaşmaktır. Ancak modern hukuk devletinde maddi gerçek sınırsız bir araştırma yetkisinin meşruiyet gerekçesi değildir. İşkenceyle alınmış doğru bir ifade, hukukun kabul edebileceği bir gerçek değildir. Hukuka aykırı aramayla bulunan gerçek bir eşya, sırf gerçekten suçla bağlantılı olduğu için otomatik olarak meşru delile dönüşmez. Savunmadan gizlenen ve sanığın tartışamadığı bir veri de gerçeğe işaret ediyor olsa dahi adil yargılamanın bütün koşullarını karşılamayabilir.

Bu nedenle çağdaş ceza muhakemesinin amacı daha doğru biçimde insan haklarına ve hukuk devletinin sınırlarına uygun yöntemlerle maddi gerçeğe ulaşmak şeklinde ifade edilmelidir. Anayasa m. 38/6, kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini anayasal düzeyde güvence altına almaktadır.

Maddi gerçek ile hukuk arasında hiyerarşik bir ilişki yoktur. Hukuk, gerçeğin araştırılmasının yöntemini belirleyen sınırdır.

Maddi gerçek kavramının sınırı

“Maddi gerçeğe ulaşma” söylemi bazen ceza muhakemesinde bütün hak sınırlamalarını meşrulaştıran sihirli bir kavram gibi kullanılmaktadır. Oysa hukuk devleti bakımından amaç, geçmişte ne olduğunu her ne pahasına olursa olsun öğrenmek değildir. Amaç, doğruluğu sınanabilir, güvenilir ve hukuka uygun yöntemlerle elde edilmiş bilgi üzerinden yargısal gerçeğe ulaşmaktır. Çünkü ceza muhakemesi geçmiş olayı yeniden yaşatamaz; ancak deliller yoluyla onun hakkında gerekçeli bir sonuç üretir.

Bu nedenle “maddi gerçek” ile “usul güvenceleri” arasında gerçek bir çatışma bulunduğu düşüncesi yanıltıcıdır. Savunma hakkı, tanık sorgulama, müdafi yardımı, hukuka aykırı delil yasağı ve gerekçe zorunluluğu gerçeğin önünde engeller değil; tam tersine yanlış mahkûmiyet riskini azaltan epistemik güvencelerdir. Usul, gerçeğe sonradan eklenen şekil değil; gerçeğin güvenilir biçimde sınanmasının yöntemidir.

Kanaatimce modern ceza muhakemesinde “maddi gerçek” ifadesi tek başına kullanılmamalı; her defasında “hukuka uygun yöntemlerle araştırılan maddi gerçek” şeklinde anlaşılmalıdır. Aksi hâlde hukuk, devletin gerçeği arama yetkisinin sınırı olmaktan çıkar ve yalnız sonucun meşrulaştırılmasına yarayan bir dile dönüşür.

IV. ŞÜPHEDEN İSPATA: KOVUŞTURMANIN İSPAT STANDARDI

Soruşturmanın sonunda iddianame düzenlenebilmesi için kamu davası açılmasını gerektirecek yeterli şüphe aranır. CMK m. 172, yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmaması hâlinde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verileceğini düzenlemektedir. Fakat yeterli şüphe ile mahkûmiyet standardı aynı değildir.

Mahkûmiyet bakımından CMK m. 223/5, suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmasını aramaktadır. Suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması ise m. 223/2-e uyarınca beraat sebebidir. Türk hukukunda Anglo-Amerikan sistemindeki “beyond reasonable doubt” ibaresi kanunda aynı sözcüklerle yer almamakla birlikte, masumiyet karinesi ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi mahkûmiyet için giderilmemiş makul şüphenin sanık aleyhine kullanılmasına izin vermez.

Burada “vicdani kanaat” kavramının yanlış anlaşılmaması gerekir. Vicdani kanaat keyfî kanaat, sezgi veya hâkimin kişisel inancı değildir. CMK m. 217’nin sistemi içinde vicdani kanaat, duruşmada tartışılmış hukuka uygun delillerden, akıl ve mantık kurallarına uygun biçimde çıkarılan ve gerekçeli kararda denetlenebilir hâle getirilen hukuki kanaattir. Gerekçesiz vicdani kanaat, hukuk devletinde denetlenemez takdir anlamına gelir.

Mahkûmiyet standardının pratik anlamı

Mahkûmiyet standardı soyut bir “yüksek kanaat” formülü değildir. Hâkim, suç senaryosunun doğruluğunu destekleyen delilleri göstermekle yetinmemeli; savunmanın ileri sürdüğü makul alternatif açıklamaların neden dışlandığını da açıklamalıdır. Bir ölümün kaza mı kasıt mı olduğu, bir banka hareketinin suç geliri mi ticari ödeme mi olduğu veya bir dijital hesabın sanık tarafından mı başkası tarafından mı kullanıldığı tartışmalıysa, mahkûmiyet gerekçesi alternatif ihtimali yalnız “savunmaya itibar edilmedi” diyerek bertaraf edemez.

İspatın niteliği bakımından delillerin sayısı ile delillerin gücü de birbirinden ayrılmalıdır. On tane aynı kaynaktan türeyen zayıf veri, birbirinden bağımsız ve birbirini doğrulayan iki güçlü delilden daha güvenilir olmayabilir. Özellikle dijital veri, teşhis, gizli tanık, soyut ihbar veya birlikte sanık beyanı gibi hata riski yüksek delil türlerinde mahkeme, delil zincirinin bağımsız doğrulama noktalarını göstermek zorundadır.

“Şüpheden sanık yararlanır” ilkesi de bu aşamada çalışır. İlke, hâkimin hiçbir araştırma yapmadan şüpheye sığınması anlamına gelmez. Önce makul ölçüde ulaşılabilir deliller toplanmalı ve tartışılmalı; buna rağmen suçluluğa ilişkin giderilemeyen makul kuşku kalıyorsa bu kuşkunun bedeli sanığa yüklenmemelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/423, K. 2024/162, 22.5.2024: Ceza Genel Kurulu, mahkûmiyetin yüksek bir ihtimale değil, başka türlü bir oluşa makul imkân bırakmayacak kesin ve açık ispata dayanması gerektiğini yeniden vurgulamıştır. Delillerin yalnız sanık aleyhine olan kısmının seçilip lehe olan bölümünün göz ardı edilmesi suretiyle ulaşılan kanaatin mahkûmiyet için yeterli olmayacağı belirtilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: İspat standardı, “sanığın işlemiş olması kuvvetle muhtemeldir” düzeyinde kalamaz; giderilemeyen makul şüphe beraat sonucunu doğurur.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2010/8-134, K. 2010/217: Kurul, maddi bulgularla doğrulanmayan iletişim kayıtlarının ve tek başına suç isnadını desteklemeyen dolaylı verilerin mahkûmiyet için yeterli, kesin ve inandırıcı delil sayılamayacağını kabul etmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Ceza yargılamasında yüksek olasılık yetmez; savunmanın aksini ortadan kaldıran, hukuka uygun ve kuşkuyu gideren bir ispat zinciri gerekir.

V. KOVUŞTURMANIN ANAYASAL ÇERÇEVESİ

Anayasa’nın 36. maddesi herkesin yargı mercileri önünde iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğunu güvence altına alır. Anayasa m. 37 kanuni hâkim güvencesini düzenler. Anayasa m. 38 ise suç ve cezaların kanuniliğinin yanında masumiyet karinesini ve hukuka aykırı delil yasağını da içeren temel ceza muhakemesi güvencelerini kurar.

Masumiyet karinesi, kişi hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet bulununcaya kadar kişinin suçlu kabul edilmemesini ve kamu makamlarınca suçlu muamelesine tabi tutulmamasını gerektirir. Kovuşturmanın anayasal omurgasını şu ilkeler oluşturur:

• kanunla kurulmuş mahkeme
• bağımsızlık ve tarafsızlık
• masumiyet karinesi
• silahların eşitliği
• çelişmeli yargılama
• savunma hakkı
• duruşmada hazır bulunma
• müdafiden yararlanma
• suçlamadan haberdar edilme
• savunmayı hazırlamak için yeterli zaman ve kolaylıklara sahip olma
• tanık sorgulama
• gerekçeli karar
• makul sürede yargılanma
• hukuka aykırı delile dayanmama

Kanuni hâkim güvencesi yalnız mahkemenin adının önceden kanunla belirlenmesini ifade etmez. Kişinin hangi yargı merciinde, hangi görev ve yetki kurallarına göre yargılanacağını olaydan sonra yaratılan özel bir sistemle değil, önceden belirlenmiş objektif kurallarla bilmesini amaçlar.

Görev, yetki ve doğal hâkim güvencesi

Kovuşturmanın adil yürütülmesi için ilk sorulardan biri, davanın doğru mahkemenin önünde bulunup bulunmadığıdır. Görev kuralları suçun niteliği ve yaptırım sistemiyle, yetki kuralları ise kural olarak suçun işlendiği yer ve kanundaki özel bağlantı noktalarıyla ilişkilidir. Bu kurallar yalnız iş bölümü amacı taşımaz; sanığın önceden belirlenmiş yargı düzeni içinde yargılanmasını sağlayan hukuki güvenlik araçlarıdır.

Görev veya yetki tartışması, “hangi bina veya hangi mahkeme dosyaya bakacak?” sorusundan ibaret değildir. Yanlış merci önünde yürüyen yargılama, delillerin toplanma biçimini, tutukluluk denetimini, uzmanlaşmayı, kanun yolu merciini ve yargılamanın süresini etkileyebilir. Bu nedenle görev ve yetki itirazları, özellikle davanın başlangıcında savunma tarafından yalnız teknik bir ön sorun olarak değil, adil yargılanma stratejisinin parçası olarak değerlendirilmelidir.

Bununla birlikte ceza muhakemesinde görev ve yetki kurallarının sonuçları aynı değildir. Her usul hatasının otomatik olarak hükmün bozulmasına yol açacağı söylenemez; kanunun kesin hukuka aykırılık saydığı hâller ayrıca dikkate alınmalıdır. Bu ayrım, usul hukukunda “her yanlışlık eşit ağırlıkta değildir” ilkesinin önemli bir örneğidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, Selçuk Arslan, B. No: 2020/19752, 6.2.2025: Mahkeme, beyanları mahkûmiyette kullanılan tanıkların sanık tarafından etkili biçimde sorgulanamamasını adil yargılanma hakkı kapsamında incelemiş ve tanık sorgulama hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Yazarın değerlendirmesi: Anayasal adil yargılanma güvencesi, savunmanın yalnız dosyayı görmesini değil, suçlamanın dayandığı kişisel delili sınayabilmesini de gerektirir.

AYM, Kadir Toprak, B. No: 2022/2407, 9.10.2024: Sanık müdafiinin sağlık mazeretinin kabul edilmeyerek duruşmanın tamamlanması ve hüküm kurulması, somut koşullar altında savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlali sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Müdafiin duruşmaya katılımı şekli bir unsur değil, etkili savunmanın gerçek aracıdır.

VI. AİHS m. 6 VE KOVUŞTURMANIN AVRUPA İNSAN HAKLARI HUKUKU BOYUTU

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi, ceza isnadı altında bulunan kişinin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından makul süre içinde ve hakkaniyete uygun biçimde yargılanmasını güvence altına alır. AİHM’in 2026 itibarıyla güncel Ceza Yönünden AİHS m. 6 Rehberi adil yargılanma hakkını yalnız duruşmanın varlığına indirgememekte; mahkemeye erişim, kanunla kurulmuş mahkeme, bağımsızlık ve tarafsızlık, aleni duruşma, hakkaniyete uygun yargılama, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama, delillere erişim, sanığın duruşmada bulunması, müdafi yardımı, susma ve kendini suçlamama hakkı, tanıkların sorgulanması, tercüman yardımı, masumiyet karinesi, gerekçeli karar ve kanun yolu aşamasının hakkaniyeti gibi unsurları birlikte değerlendirmektedir.

Bu yaklaşımın önemli sonucu şudur: Bir muhakeme tek tek işlemler bakımından kanuna uygun görünmesine rağmen bütünü itibarıyla adil olmayabilir. Dolayısıyla ceza hâkiminin değerlendirmesi yalnız “usul hükmü yerine getirildi mi?” sorusunda kalmamalı; savunmanın gerçekten etkili biçimde kullanılabilip kullanılamadığı da sorgulanmalıdır.

Yargılamanın bütünü testi

AİHM ve AYM içtihadında birçok usul güvencesi “yargılamanın bütünü” içinde değerlendirilir. Bu yaklaşım, tek bir işlemin soyut olarak kusursuz veya kusurlu olup olmadığından daha geniş bir bakış gerektirir. Örneğin savunmanın bir belgeye geç erişmesi tek başına her olayda ihlal yaratmayabilir; fakat belge mahkûmiyetin temelini oluşturuyor, savunmaya uzman incelemesi yaptıracak süre verilmiyor ve mahkeme bu belgedeki teknik kabulleri tartışmasız benimsiyorsa, aynı olay bütünsel olarak ciddi bir adalet problemine dönüşebilir.

Bütünsel değerlendirme “her hata telafi edilebilir” şeklinde de anlaşılmamalıdır. İşkenceyle elde edilen delilin kullanılması gibi bazı ihlaller, niteliği gereği yargılamanın bütününü sakatlar. Diğer ihlallerde ise mahkemenin savunma aleyhine doğan dezavantajı karşı dengeleyici güvencelerle giderip gidermediği önem kazanır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık [BD], B. No: 26766/05 ve 22228/06, 15.12.2011: Büyük Daire, duruşmada sorgulanamayan tanık beyanının kullanılmasının otomatik olarak ihlal doğurmadığını; tanığın yokluğu için haklı neden, beyanın mahkûmiyetteki ağırlığı ve savunma dezavantajını dengeleyen usuli güvencelerin birlikte incelenmesi gerektiğini kabul etmiştir. Somut olarak Al-Khawaja yönünden AİHS m. 6 ihlali bulunmadığına, Tahery yönünden ise ihlal bulunduğuna karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Tanık sorgulama hakkı bakımından değerlendirme, tek bir şekli kurala değil yargılamanın bütünündeki dengeye dayanır.

AİHM, Schatschaschwili/Almanya [BD], B. No: 9154/10, 15.12.2015: Mahkeme, Al-Khawaja testini sistematikleştirerek tanığın hazır bulunmamasında haklı neden, beyanın tek veya belirleyici olup olmadığı ve dengeleyici güvencelerin yeterliliğini üç aşamalı inceleme olarak geliştirmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Duruşmada sınanmamış belirleyici delil kullanıldıkça, telafi edici güvencelerin gücü de artmalıdır.

VII. İDDİANAMENİN KABULÜ: KOVUŞTURMAYA GEÇİŞTE YARGISAL FİLTRE

Kovuşturma soruşturmanın otomatik devamı değildir. Savcının düzenlediği iddianame mahkemeye sunulduktan sonra CMK m. 174 uyarınca mahkeme iddianameyi ve soruşturma evrakını inceler. İddianame kanunda öngörülen unsurlara aykırı düzenlenmişse, suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenmişse, önödeme, uzlaştırma veya seri muhakeme uygulanması gereken bir olayda bunlar uygulanmadan hazırlanmışsa ya da gerekli izin veya talep bulunmaksızın düzenlenmişse iade edilebilir.

2026 yılında yapılan değişiklikle on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılmadan hazırlanan iddianamenin iadesine ilişkin ayrıca bir güvence getirilmiştir. Çocuk ceza adaletinde sosyal inceleme, çocuğun kişisel ve toplumsal koşullarını yargılama makamına taşıyan tali değil, maddi değerlendirmeyi doğrudan etkileyen bir araçtır.

Mahkemenin soruşturma evrakını teslim aldığı tarihten itibaren kanundaki süre içinde iade kararı vermemesi hâlinde iddianame kabul edilmiş sayılır. Hukuki nitelendirme farklılığı ise tek başına iade sebebi değildir. İddianamenin kabulü üzerine kamu davası açılır, kovuşturma başlar, şüpheli sanık sıfatını kazanır, mahkeme duruşma gününü belirler ve hazır bulunması gereken kişiler çağrılır.

Bu sistem, iddianame kontrolünü sembolik bir işlem olmaktan çıkarır. İddianame kontrolü, kişilerin gereksiz ve temelsiz biçimde ceza yargılamasına maruz bırakılmasını engelleyen bir yargısal filtre niteliğindedir.

İddianamenin iadesinin lekelenmeme hakkıyla ilişkisi

İddianamenin kabulü, kişi açısından yalnız bir dosya numarasının değişmesi değildir. Şüpheli artık sanık sıfatını alır; kamuya açık duruşmalar, koruma tedbirlerinin devamı, mesleki ve sosyal etkiler, uzun yargılama süreci gibi ağır sonuçlarla karşılaşabilir. Bu nedenle yeterince somutlaştırılmamış, suçun unsurlarıyla deliller arasındaki ilişkiyi kurmayan veya toplanması mümkün belirleyici delilleri toplamadan düzenlenen iddianamenin yargısal süzgeçten geçirilmesi lekelenmeme hakkının kurumsal güvencelerinden biridir.

İade denetimi mahkemenin henüz suçluluk değerlendirmesi yapması anlamına gelmez. Buradaki soru “sanık suçlu mudur?” değil; “Bu isnat, kanunun aradığı açıklık ve delil tabanıyla kovuşturma konusu yapılabilecek olgunluğa ulaşmış mıdır?” sorusudur. Mahkeme bu aşamada delillerin nihai ağırlığını tartmak yerine, kovuşturmanın sağlıklı yürütülmesine yetecek asgari iddia yapısının mevcut olup olmadığını kontrol eder.

VIII. İDDİANAME KOVUŞTURMANIN SINIRIDIR; MAHKÛMİYETİN DELİLİ DEĞİLDİR

Ceza yargılamasında iddianame iki farklı fonksiyona sahiptir: sanığa neyle suçlandığını bildirir ve yargılamanın maddi sınırını belirler. CMK m. 225/1’e göre hüküm yalnızca iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve fail hakkında verilebilir. Ancak mahkeme fiilin hukuki nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir.

Burada “fiil” ile “hukuki nitelendirme” ayrımı son derece önemlidir. Mahkeme savcının aynı fiile verdiği hukuki adı değiştirebilir; fakat iddianamede anlatılmayan bağımsız bir fiilden dolayı sanığı mahkûm edemez. Yeni bir suç teşkil eden farklı fiil ortaya çıkarsa bunun ayrıca soruşturulması ve gerektiğinde yeni kamu davasına konu edilmesi gerekir.

Mahkemenin hukuki nitelendirmede serbest olması, iddianamenin maddi sınırlarını aşabilmesi anlamına gelmez. Bu kural hem suçlamadan haberdar olma hakkının hem de savunmanın öngörülebilirliğinin temel güvencesidir.

Fiilin aynılığı nasıl değerlendirilmelidir?

Uygulamadaki güçlük, “aynı fiil” kavramının nerede sona erdiğidir. Fiilin hukuki adı değişebilir; ancak sanığın savunma hazırladığı tarihsel olayın çekirdeği değiştirilemez. Yer, zaman, mağdur, hareket ve netice bakımından iddianamedeki anlatımdan esaslı biçimde farklı yeni bir olayın hükme taşınması, hukuki nitelendirme serbestisi kapsamında görülemez.

Bu ayrım özellikle zincirleme suç, iştirak, nitelikli hâl, seçimlik hareketli suçlar ve birbirine yakın suç tiplerinde önemlidir. Mahkemenin “aynı olay” kabul ettiği değişiklik, savunmanın delil stratejisini değiştiriyorsa veya sanığın ilk kez yeni bir tarihsel olguya cevap vermesini gerektiriyorsa, sorun artık yalnız hukuki nitelendirme değil isnadın genişlemesi sorunudur.

Kanaatimce uygulamada güvenli ölçüt şudur: Değişiklik sonrasında sanık “Bu ihtimali iddianameyi okuduğumda makul olarak öngörebilir ve buna göre delil hazırlayabilir miydim?” sorusuna hayır diyebiliyorsa, ek savunmanın ötesinde iddianamenin sınırları yönünden daha derin bir sorun var demektir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2020/31584, 6.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: Başvuruda, ceza davasında isnadın niteliğinin değiştiğinin sanıklara bildirilmemesi incelenmiş; bazı başvurucular yönünden isnadı öğrenme hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Mahkemenin hukuki nitelendirme yetkisi, sanığın yeni hukuki suçlamayı öğrenme ve buna göre savunma kurma hakkını ortadan kaldırmaz.

IX. HÂKİMİN BAĞIMSIZLIĞI, TARAFSIZLIĞI VE ÖNCEKİ SORUŞTURMAYA KATILMAMA

Adil kovuşturmanın ilk şartı bağımsız ve tarafsız bir yargı merciidir. CMK m. 23/2 aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış hâkimin kovuşturma evresinde görev yapamayacağını düzenleyerek önemli bir tarafsızlık güvencesi getirir.

Soruşturma aşamasında kişi hakkında tutuklama, arama, iletişimin denetlenmesi veya başka bir tedbir hakkında karar veren hâkim bazı durumlarda suç şüphesinin varlığı konusunda ön değerlendirme yapmıştır. Kovuşturma hâkiminin ise suç isnadını mümkün olduğunca ön yargısız değerlendirmesi gerekir. Tarafsızlık yalnız hâkimin gerçekten önyargılı olup olmamasıyla ölçülmez; yargının dışarıdan bakıldığında tarafsız görünmesi de adil yargılamanın meşruiyeti bakımından önemlidir.

Tarafsızlığın öznel ve nesnel boyutu

Tarafsızlık iki boyutludur. Öznel tarafsızlık, hâkimin somut sanık veya dava hakkında kişisel önyargı taşımamasını ifade eder. Nesnel tarafsızlık ise dışarıdan bakıldığında hâkimin tarafsızlığı konusunda haklı kuşku doğuracak yapısal veya görünüşe ilişkin durumların bulunmamasını gerektirir. Adaletin yalnız gerçekleşmesi değil, gerçekleştiğinin makul bir gözlemci tarafından görülebilmesi de önemlidir.

Bu nedenle reddi hâkim mekanizması yalnız hâkime yöneltilmiş kişisel bir itham olarak görülmemelidir. Kurumun amacı, yargılamanın meşruiyetini korumaktır. Ancak ret taleplerinin yargılamayı geciktirme aracı olarak kullanılması da kurumun amacını bozar. Sağlıklı uygulama, somut olguya dayalı tarafsızlık şüphesi ile soyut memnuniyetsizlik arasındaki ayrımı titizlikle yapmalıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Piersack/Belçika, B. No: 8692/79, 1.10.1982: AİHM tarafsızlığı öznel ve nesnel yönleriyle değerlendirmiş; yalnız hâkimin kişisel önyargısının değil, dışarıdan bakıldığında tarafsızlığa ilişkin haklı kuşku doğuran görünümün de dikkate alınması gerektiğini ortaya koymuştur. Yazarın değerlendirmesi: Adaletin yerine getirilmesi kadar tarafsız biçimde yerine getirildiğinin görünmesi de önemlidir.

AİHM, De Cubber/Belçika, B. No: 9186/80, 26.10.1984: Soruşturma işleviyle yargılama işlevinin aynı kişi üzerinde birleşmesinin nesnel tarafsızlık bakımından sorun doğurabileceği kabul edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Soruşturma aşamasında suçluluk şüphesine dair güçlü değerlendirme yapan yargıcın sonradan esas hakkında hüküm vermesi tarafsızlık güvencesi bakımından hassastır.

X. DURUŞMA HAZIRLIĞI

İddianamenin kabulünden sonra mahkeme duruşma gününü belirler. CMK m. 176 uyarınca iddianame çağrı kâğıdıyla birlikte sanığa tebliğ edilir ve çağrı kâğıdının tebliğiyle duruşma günü arasında kanunun öngördüğü asgari hazırlık süresi bulunur. Bu süre yalnız biçimsel bir tebligat süresi değil, savunmanın hazırlanabilmesi için güvencedir.

Sanık iddianameyi incelemeli, isnadı anlamalı, delilleri değerlendirmeli, müdafiiyle görüşmeli, savunma stratejisini belirlemeli, tanık ve bilirkişi taleplerini hazırlayabilmelidir. CMK m. 177 sanığa tanık veya bilirkişinin çağrılmasını ya da savunma delillerinin toplanmasını isteme imkânı tanır. Bununla birlikte savunma hakkının özü yalnız kanundaki sürelerle sınırlanamaz; sonradan ortaya çıkan delile veya yeni gelişmeye cevap verebilme imkânı hakkaniyetin gereğidir.

Duruşma hazırlığında savunma dosyasının kurulması

Etkili savunma, ilk celsede doğaçlama yapılan bir konuşma değildir. Müdafi açısından kovuşturma öncesi hazırlıkta en az dört dosyanın birlikte kurulması yararlıdır: isnat haritası, delil haritası, usul itirazları listesi ve alternatif olay anlatısı. İsnat haritasında suçun her unsuru ayrı ayrı yazılır; karşısına iddia makamının hangi delile dayandığı gösterilir. Böylece ispatlanmamış unsur ile yalnız varsayımla doldurulmuş unsur kolayca görülür.

Delil haritasında ise her delil için kaynağı, elde ediliş biçimi, güvenilirlik sorunu, başka delillerle ilişkisi ve savunmanın talep edeceği karşı inceleme belirtilmelidir. Bu çalışma özellikle kapsamlı dosyalarda “dosyadaki her şeyi okumak” ile “ispat mimarisini anlamak” arasındaki farkı yaratır.

Duruşma hazırlığının üçüncü ayağı süre yönetimidir. Tanık listesi, bilirkişi talebi, uzman mütalaası, keşif, kurum yazışması, dijital materyalin kopyası ve ek süre talepleri için kanuni ve fiilî takvim önceden çıkarılmalıdır. Ceza muhakemesinde birçok savunma hakkı teorik olarak mevcut olsa da zamanında ve somutlaştırılmış talep yapılmadığında pratik etkisini kaybedebilir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, Kadir Toprak, B. No: 2022/2407, 9.10.2024: Müdafiin belgeli sağlık mazeretine rağmen duruşmanın sürdürülmesi ve hüküm kurulması, savunmanın hazırlanması ve etkili biçimde sunulması bakımından ihlal olarak değerlendirilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Duruşma hazırlığı yalnız kanuni asgari sürelerin dolması değildir; savunmanın somut olarak hazırlanabilir durumda bulunması gerekir.

AYM, Metin Duran, B. No: 2018/33546, 28.1.2021: Gerekçeli karar sanığa veya müdafiine tebliğ edilmeden kanun yolu incelemesi yapılması, kişinin hangi olgusal ve hukuki gerekçeyle cezalandırıldığını öğrenerek etkili başvuru hazırlamasını engellediği için ihlal sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Savunma için gerekli zaman ve kolaylık hakkı ilk dereceyle sınırlı değildir; kanun yolu hazırlığını da kapsar.

XI. DURUŞMANIN TEMEL İLKELERİ

A. Açıklık

CMK m. 182 uyarınca duruşma kural olarak herkese açıktır. Ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde duruşmanın tamamı veya bir bölümü kapalı yapılabilir ve kapalılık kararı gerekçeli olmak zorundadır. Açıklık, yargının toplum tarafından denetlenebilmesini, gizli adalet görüntüsünün önlenmesini, hâkimlerin kamusal sorumluluğunu ve yargıya güvenin korunmasını sağlar. Çocuk sanıklar bakımından kanun kapalı duruşmayı esas alır.

B. Sözlülük

Ceza yargılamasının esaslı unsurlarından biri delilin yalnız dosyada bulunması değil, duruşmada muhakemenin konusu hâline gelmesidir. Dosyada yüzlerce sayfa bulunabilir; ancak belgeyi dosyada bulundurmakla onu yargısal tartışmaya açmak aynı şey değildir. Sözlülük ilkesi, kararın yaşayan bir duruşma sürecinden doğmasını amaçlar.

C. Doğrudanlık

Doğrudanlık, hükmü verecek hâkimin mümkün olduğunca delille doğrudan temas etmesini ifade eder. Tanığın beyanının yalnız polis tutanağından okunması ile hâkimin tanığı görerek, tarafların sorularını dinleyerek ve çelişkileri değerlendirerek bizzat dinlemesi aynı ispat değerine sahip değildir. AİHM’in Orhan Şahin/Türkiye kararında mahkûmiyet kararını veren mahkemenin esas olarak dayandığı tanığı bizzat dinlememesi, doğrudanlık ilkesi ve adil yargılanma hakkı bakımından önemle ele alınmıştır.

D. Kesintisizlik ve yoğunlaştırma

Ceza muhakemesinin sağlıklı işleyebilmesi için deliller mümkün olduğunca birbirine yakın oturumlarda ortaya konulmalıdır. Aylar hatta yıllar arayla yapılan dağınık duruşmalar hâkimin delil üzerindeki algısını zayıflatır, tanık beyanlarının karşılaştırılmasını güçleştirir, doğrudanlığı fiilen aşındırır ve makul sürede yargılanma hakkını tehlikeye sokar. Duruşmanın yoğunlaştırılması yalnız yargı ekonomisi değil, ispat kalitesi meselesidir.

E. Çelişmeli yargılama

Çelişmeli yargılama ilkesi, tarafların kararı etkileyebilecek delil ve görüşlerden haberdar olması ve bunlar hakkında açıklama yapabilmesi anlamına gelir. Mahkeme dosyada bulunan fakat savunmanın erişemediği bir veriyi hükme esas aldığında problem yalnız “dosya inceleme” sorunu değildir; savunmanın yargısal karar oluşumuna etkili biçimde katılması engellenmiş olur. AYM, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini özellikle belirleyici delilin temelini öğrenme, inceleme ve ona karşı çıkma imkânı bakımından değerlendirmektedir.

Sözlülük, doğrudanlık ve çelişmenin birlikte işleyişi

Bu üç ilke birbirinden ayrı anlatılsa da duruşmada birlikte çalışır. Sözlülük, delilin duruşma ortamına taşınmasını; doğrudanlık, hüküm verecek hâkimin delille aracısız temasını; çelişme ise tarafların o delili sınamasını sağlar. Bunlardan biri eksildiğinde diğerleri de zayıflar. Örneğin tanığın eski beyanı yalnız okunuyor, tanık huzurda dinlenmiyor ve savunma soru soramıyorsa, hem doğrudanlık hem çelişme aynı anda daralır.

Bu nedenle duruşmanın “tutanak üreten toplantı”ya dönüşmesi, ceza muhakemesinin yapısını bozar. İdeal duruşma, delilin ortaya konulduğu, kaynağının sorgulandığı, tarafların görüşlerinin gerçekten birbirine cevap verdiği ve hâkimin bu tartışmadan kanaat ürettiği canlı bir muhakeme alanıdır.

Duruşmanın yoğunlaştırılması ve hâkim değişikliği sorunu

Duruşmalar arasındaki uzun aralıkların sakıncası yalnız gecikme değildir. Kişisel delillerin değerlendirilmesinde yüz ifadesi, tereddüt, anlatımın akışı ve sorulara verilen anlık cevaplar gibi unsurlar tutanağa tam olarak yansımaz. Hüküm verecek heyetin sık değişmesi veya delilleri dinlemeyen hâkimlerin sonradan yalnız tutanak üzerinden karar sürecine katılması, doğrudanlık ilkesinin fiilî etkisini azaltabilir. Bu nedenle yargı teşkilatının iş yükü sorunu, aynı zamanda ispat kalitesi sorunudur.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Orhan Şahin/Türkiye, B. No: 48309/17, 12.3.2024: AİHM, mahkûmiyet kararında esaslı ağırlığı bulunan tanığın hükmü veren mahkemece doğrudan dinlenmemesini ve bu eksikliği telafi edecek yeterli güvencelerin bulunmamasını doğrudanlık ilkesi ve adil yargılanma açısından sorunlu görmüştür. Yazarın değerlendirmesi: Kişisel delilin güvenilirliği belirleyici olduğunda hükmü verecek yargıcın delille doğrudan teması özel önem taşır.

XII. DURUŞMADA BULUNMASI ZORUNLU KİŞİLER

CMK m. 188 uyarınca duruşmada hükme katılacak hâkimler, Cumhuriyet savcısı, zabıt kâtibi ve kanunun zorunlu müdafiliği kabul ettiği hâllerde müdafi hazır bulunmalıdır. Bu düzenleme, duruşmanın kurucu unsurlarını belirler.

Bununla birlikte müdafiin mazeretsiz gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilmesine ilişkin düzenlemeler, özellikle zorunlu müdafilik bağlamında savunmanın şeklen değil fiilen mevcut olması gereğiyle birlikte yorumlanmalıdır. Bir avukatın dosyada adının bulunması ile etkili savunma aynı şey değildir.

Zorunlu müdafilikte “avukatın varlığı” ile “savunmanın varlığı” aynı değildir

Zorunlu müdafilik kurumunun amacı sandalyede bir avukat bulunmasını sağlamak değildir. Müdafiin dosyayı bilmesi, sanıkla görüşebilmesi, delillere müdahale edebilmesi ve gerektiğinde süre talep edebilmesi gerekir. Son anda görevlendirilen ve yüzlerce sayfalık dosyayı inceleme fırsatı bulamayan bir müdafiin şeklen hazır bulunması, somut olayda savunma hakkının bütün gereklerini karşılamayabilir.

Mahkeme bu gibi hâllerde yargılamanın süratini savunmanın gerçekliğiyle dengelemelidir. Özellikle belirleyici tanığın dinleneceği, esas hakkındaki mütalaanın verileceği veya hükme esas teknik raporun tartışılacağı celselerde müdafiin etkili hazırlık yapamaması, sonradan telafisi güç sonuçlar doğurabilir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2022/3575, 3.9.2026 bölüm toplantısı sonucu: Müdafiin mesleki mazeretinin kabul edilmemesi nedeniyle savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Duruşmada avukatın ismen görevlendirilmiş olması yeterli değildir; müdafilik yardımının fiilen kullanılabilir olması gerekir.

XIII. SANIĞIN DURUŞMADA HAZIR BULUNMA HAKKI

Ceza muhakemesinin merkezindeki kişi sanıktır. CMK m. 193’ün temel kuralı, kanunun ayrık tuttuğu hâller dışında hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılamamasıdır. Sanığın hazır bulunması bir yönüyle yükümlülük, diğer yönüyle ve daha önemlisi savunma hakkıdır.

Sanık duruşmada bulunarak suçlamayı dinler, tanıkları gözlemler, deliller hakkında açıklama yapar, müdafiine bilgi verir, çelişkilere müdahale eder, mahkemenin kendisi hakkında doğrudan izlenim edinmesini sağlar ve son sözünü kullanır. Kanunun sanık yokluğunda yargılamaya izin verdiği istisnalar dar yorumlanmalı; özellikle mahkûmiyete götürebilecek yargılamalarda şahsen katılım hakkının özü korunmalıdır.

Hazır bulunma hakkı neden bağımsız bir güvencedir?

Sanığın duruşmada bulunması yalnız savunmasının sözlü olarak alınması için gerekli değildir. Sanık, müdafiin bilmediği bir ayrıntıyı tanık anlatırken fark edebilir, bir belgenin bağlamını açıklayabilir veya yanlış kişiyi gösteren teşhisi anında düzeltebilir. Bu nedenle hazır bulunma hakkı, savunmanın bilgi kaynağına doğrudan erişimi bakımından da önemlidir.

Sanığın duruşmadaki davranışlarından sonuç çıkarılırken ise büyük dikkat gerekir. Sessiz, heyecanlı, öfkeli veya donuk davranışın suçluluk göstergesi olduğu varsayılamaz. Duruşma psikolojisi kişiden kişiye değişir. Hâkimin doğrudan gözlemi delil değerlendirmesine katkı sağlayabilir; fakat beden dili, hukuka uygun somut delilin yerini alamaz.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2020/142, K. 2021/630, 14.12.2021: Ceza Genel Kurulu, duruşmada hazır bulunmanın sanık bakımından bir hak olduğunu; bu haktan vazgeçmenin açık olması gerektiğini ve sanığın istemi dışında fiziksel katılımın kaldırılmasının somut gerekçe gerektirdiğini belirtmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Hazır bulunma hakkı, yargılamanın pratik kolaylığı gerekçesiyle otomatik biçimde sınırlandırılamaz.

AYM, B. No: 2019/38141, 14.9.2021 bölüm toplantısı sonucu: Sanığın yokluğunda yürütülen duruşma sonrasında mahkûmiyet verilmesi, somut olayda savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlali sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Sanığın yokluğu, özellikle mahkûmiyet doğuran esaslı oturumlarda savunmanın etkisizleşmesine yol açmamalıdır.

XIV. SEGBİS VE UZAKTAN KATILIM

CMK m. 196/4 uyarınca hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü hâllerde yurt içinde bulunan sanığın sorgusu sesli ve görüntülü iletişim tekniği kullanılarak yapılabilir veya duruşmaya bu yolla katılmasına karar verilebilir. Teknoloji yargılamayı kolaylaştırabilir; ancak fiziksel katılımın yerini otomatik olarak aldığı kabul edilmemelidir.

Özellikle sanığın kimlik ve davranışının önem taşıdığı, mağdur veya tanıkla yüzleşmenin gerekli olduğu, karmaşık delillerin tartışıldığı, müdafi ile anlık ve gizli iletişimin zorunlu olduğu veya mahkûmiyet bakımından belirleyici oturumların gerçekleştirildiği duruşmalarda uzaktan katılımın savunma hakkını fiilen azaltıp azaltmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Teknolojik imkân, anayasal hakkın yerine geçen değil, hakkın kullanılmasını kolaylaştıran araç olmalıdır.

SEGBİS değerlendirmesinde somut ölçütler

Uzaktan katılımın adilliği değerlendirilirken bağlantının teknik olarak kurulmuş olması yeterli değildir. Sanığın görüntü ve sesi kesintisiz alabilmesi, konuşulanları anlayabilmesi, belgelere aynı anda erişebilmesi, müdafiiyle üçüncü kişiler tarafından dinlenmeden görüşebilmesi ve mahkemeye sözünü kesilmeden aktarabilmesi gerekir. Aksi hâlde “katılım” görüntü düzeyinde kalır.

Özellikle sanığın beyanının güvenilirliğinin tartışıldığı veya tanıkla yüzleşmenin belirleyici olduğu davalarda fiziksel hazır bulunmanın değeri artar. Buna karşılık yalnız usuli ara kararların görüşüldüğü veya sanığın açıkça uzaktan katılımı tercih ettiği bazı oturumlarda SEGBİS, yargılamaya erişimi kolaylaştırabilir. Dolayısıyla doğru soru “SEGBİS hukuka uygun mudur?” değil, “Bu somut celsede sanığın etkili katılımını koruyor mu?” sorusudur.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2020/142, K. 2021/630, 14.12.2021: Kurul, SEGBİS kullanımının tek başına hukuka aykırı olmadığını; ancak sanığın fiziksel olarak duruşmada bulunma talebi, yargılamanın niteliği, güvenlik veya kaçma riski gibi meşru nedenler ve savunmanın müdafiyle iletişim imkânı birlikte değerlendirilmeden uzaktan katılımın zorunlu hâle getirilemeyeceğini açıklamıştır. Yazarın değerlendirmesi: SEGBİS bir kolaylaştırma aracıdır; fiziksel huzur hakkının otomatik ikamesi değildir.

AYM, B. No: 2022/5590, 3.12.2025 bölüm toplantısı sonucu: Sanığın ses ve görüntü aktarımı yoluyla duruşmaya katılımına ilişkin şikâyet, dosyanın bütün koşulları içinde incelenmiş ve başvuru kabul edilemez bulunmuştur. Yazarın değerlendirmesi: SEGBİS bakımından ihlal değerlendirmesi soyut değil, somut yargılama koşullarına bağlıdır.

XV. DURUŞMANIN BAŞLAMASI VE SANIĞIN SORGUYA ÇEKİLMESİ

CMK m. 191’e göre duruşmaya başlanırken sanığın ve müdafiinin hazır olup olmadığı, tanık ve bilirkişilerin gelip gelmediği belirlenir ve iddianamenin kabul kararı okunur. Daha sonra sanığın kimliği tespit edilir, kişisel ve ekonomik durumu sorulur, isnadın temelini oluşturan eylemler ve deliller ile hukuki nitelendirme anlatılır, susma hakkı ve diğer hakları bildirilir; açıklamada bulunmayı kabul ederse sorgusu yapılır.

Sorgunun işlevi: delil elde etme mi, savunma mı?

Sanığın sorgusu iki yönlü bir kurumdur. Sanığın açıklamaları elbette delil değeri taşıyabilir; ancak sorgunun temel anayasal işlevi savunma hakkının kullanılmasını sağlamaktır. Bu nedenle sorgu, sanığı ikrara yöneltme tekniği olarak değil, isnadı anladığı ve kendi anlatısını mahkeme önüne koyabildiği bir savunma alanı olarak yürütülmelidir.

Soruların içeriği de önemlidir. Hakaret edici, suçluluğu peşinen kabul eden veya susma hakkını anlamsızlaştıran sorular savunmanın özgür iradesini zedeler. Mahkeme gerçeği araştırırken aktif olabilir; fakat aktif hâkimlik ile suçlayıcı sorgulama tarzı arasındaki sınır korunmalıdır.

Bu sıra rastlantısal değildir. Sanığın sorgusu, isnadı anlamasının ardından gerçekleştirilmelidir. Bir kişi neyle suçlandığını bilmeden savunma yapamaz.

XVI. SUSMA HAKKI VE KENDİNİ SUÇLAMAYA ZORLANMAMA

Sanığın açıklamada bulunmama hakkı ceza muhakemesinin temel güvencelerindendir. Susmak suçun kabulü değildir; sanık aleyhine karakter değerlendirmesine dönüştürülemez ve tek başına mahkûmiyet sonucuna götürülemez. Ceza muhakemesinde ispat yükü esas olarak iddia makamındadır. Sanıktan masumiyetini ispatlaması beklenemez.

Susma hakkının gerçek olabilmesi için sanığın bu hakkı kullanmasının dolaylı biçimde cezalandırılmaması gerekir. “Masum olsaydı konuşurdu” mantığı masumiyet karinesiyle bağdaşmaz.

Susmanın yorumlanması meselesi

Susma hakkı, kişinin bütün muhakeme boyunca tek bir tutum sergilemesini zorunlu kılmaz. Sanık soruşturmada susup kovuşturmada konuşabilir, bazı sorulara cevap verip bazılarına vermeyebilir veya yeni deliller ortaya çıktıkça savunmasını ayrıntılandırabilir. Bu değişiklikler mahkeme tarafından değerlendirilebilir; ancak susmanın kendisi suçluluk deliline dönüştürülemez.

Öte yandan sanığın açıklama yapmayı seçmesi hâlinde beyanının diğer delillerle karşılaştırılması mümkündür. Burada ince çizgi şudur: Mahkeme, verilen açıklamanın iç tutarlılığını değerlendirebilir; fakat “neden daha önce söylemedi?” sorusunu otomatik suçluluk karinesine dönüştüremez. Özellikle müdafi yardımı olmadan alınmış ilk ifadelerde bu hassasiyet daha da artar.

XVII. MÜDAFİ YARDIMINDAN YARARLANMA HAKKI

Müdafi ceza muhakemesinde yalnız teknik temsilci değildir. Sanığın hukuk bilgisindeki dezavantajını dengeler, soruşturma ve kovuşturma makamları karşısında savunmanın kurumsal güvencesini oluşturur, delile erişir, hukuka aykırılıkları belirler, tanıklara soru yöneltir, bilirkişi raporlarını sorgular ve kanun yollarına başvurur.

Müdafiin bağımsız rolü

Müdafi sanığın vekili olmakla birlikte özel hukuk vekilliğiyle özdeş değildir. Savunmanın hukuka uygun yürütülmesini sağlayan kamusal öneme sahip bir işleve de sahiptir. Bu nedenle müdafi, sanığın her talimatını mekanik biçimde yerine getiren kişi değildir; hukuka aykırı talebi reddedebilir, mesleki bağımsızlığını korur ve sanığın aleyhine sonuç doğurabilecek bir stratejiyi hukuken tartışabilir.

Etkili müdafilik dosyayı okumaktan ibaret değildir. Müdafi, delilin kaynağını ve elde edilişini sorgulamalı, hangi suç unsurunun hangi delille ispatlandığını çıkarmalı, lehe delilin toplanmasını istemeli ve gerekçeli ara kararlar için ısrar etmelidir. Özellikle teknik dosyalarda gerekirse uzman görüşünden yararlanmak, savunmanın silahların eşitliği bakımından fiilî kapasitesini artırır.

Savunma stratejisinde en sık görülen hatalardan biri her delile aynı yoğunlukta itiraz etmektir. Güçlü savunma, uyuşmazlığın “düğüm noktasını” tespit eder: kimlik mi, kast mı, hukuka uygunluk nedeni mi, nedensellik mi, delilin aidiyeti mi, yoksa elde ediliş hukuka aykırılığı mı? Duruşmadaki soru ve talepler bu düğüm etrafında yoğunlaştırıldığında savunma daha anlaşılır ve ikna edici olur.

AİHM’in Bülent Bekdemir/Türkiye kararında kolluk aşamasında avukata erişimin engellenmesi, avukatsız alınan ifadenin mahkûmiyette önemli ölçüde kullanılması ve ulusal mahkemelerin bunun yargılamanın bütünü üzerindeki etkisini yeterince değerlendirmemesi AİHS m. 6 bakımından sorunlu bulunmuştur. Bu karar kovuşturma açısından temel bir sonucu hatırlatır: Soruşturmadaki hukuka aykırılık, dosya kovuşturmaya geçti diye temizlenmez.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Salduz/Türkiye [BD], B. No: 36391/02, 27.11.2008: Büyük Daire, kural olarak kişinin ilk polis sorgusundan itibaren avukata erişebilmesi gerektiğini; avukat yardımı olmadan elde edilen kendini suçlayıcı beyanların mahkûmiyette kullanılması hâlinde savunma haklarının onarılamaz biçimde zedelenebileceğini kabul etmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Müdafi yardımının kritik zamanı yalnız duruşma değil, suçlamanın şekillendiği ilk andır.

AİHM, Bülent Bekdemir/Türkiye, B. No: 42881/18, 17.6.2025: Kolluk aşamasında avukata erişimin kanuni biçimde engellenmesi ve avukatsız ifadenin mahkûmiyette önemli ölçüde kullanılması karşısında AİHM, ulusal mahkemelerin bunun yargılamanın bütünü üzerindeki etkisini yeterince değerlendirmediğini belirterek ihlal kararı vermiştir. Yazarın değerlendirmesi: Kovuşturma mahkemesi, soruşturmadaki müdafi yoksunluğunu “geçmişte kalmış usul hatası” sayamaz; delilin hükümdeki etkisini incelemelidir.

AYM, B. No: 2022/3575, 3.9.2026 bölüm toplantısı sonucu: Müdafiin mesleki mazeretinin kabul edilmemesi savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlali sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Etkili müdafilik, yalnız görevlendirme belgesinin varlığıyla değil, savunma faaliyetinin gerçekten yürütülebilmesiyle ölçülür.

XVIII. DOĞRUDAN SORU YÖNELTME

CMK m. 201 Cumhuriyet savcısına, müdafie ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukata sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve çağrılmış diğer kişilere doğrudan soru yöneltme hakkı tanımaktadır. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir.

Doğrudan soru hakkı, savunmanın dekoratif değil etkin aktör olmasının araçlarından biridir. Tanığın sadece hâkim tarafından dinlenip savunmanın birkaç genel soru sormasına izin verilmesi ile aktif sorgulamanın mümkün olduğu bir duruşma aynı şey değildir. Özellikle tanık anlatımının mahkûmiyet açısından belirleyici olduğu dosyalarda bu hak, AİHS m. 6/3-d’deki tanık sorgulama güvencesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Etkili tanık sorgulamasının amacı

Tanık sorgulamasının amacı tanığı “sıkıştırmak” değil, beyanın bilgi değerini sınamaktır. İyi bir sorgu; tanığın olayı hangi mesafeden gördüğü, aydınlatma koşulları, olay süresi, önceden sanığı tanıyıp tanımadığı, başka kişilerle konuşup konuşmadığı, ilk beyan ile sonraki beyan arasındaki farklar ve hatırlama sürecini etkileyebilecek unsurlar üzerinde yoğunlaşır.

Soru hakkının etkili olması için savunmanın tanığın önceki beyanlarına ve ilgili belgelere erişebilmesi gerekir. Önceki ifadeyi görmeden çelişki sorgulaması yapılamaz. Bu nedenle dosyaya erişim ile tanık sorgulama hakkı birbirinden bağımsız değil, birbirini tamamlayan güvencelerdir.

XIX. DELİLLERİN ORTAYA KONULMASI

Ceza yargılamasının kalbi delil tartışmasıdır. CMK m. 217’nin iki cümlesi kovuşturmanın delil teorisini büyük ölçüde özetler: hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; yüklenen suç ancak hukuka uygun biçimde elde edilmiş delillerle ispat edilebilir.

Bu hükümlerden dört temel ilke çıkar:

Delil teorisinde beş ayrı soru

Bir delili değerlendirirken “dosyada var mı?” sorusu yetersizdir. Kanaatimce ceza muhakemesinde her delil için en az beş ayrı soru sorulmalıdır: (1) Elde edilebilir mi? Yani delil hukuka uygun yöntemle mi elde edilmiştir? (2) Gerçek mi? Yani sahte, değiştirilmiş veya yanlış atfedilmiş olma ihtimali nedir? (3) Güvenilir mi? Yani içerdiği bilgi ne ölçüde hataya açıktır? (4) İlgili mi? Yani suçun hangi unsurunu ispatlamaktadır? (5) Yeterli mi? Yani diğer delillerle birlikte mahkûmiyet standardına ulaşmakta mıdır?

Bu soruların birbirine karıştırılması hatalı sonuç üretir. Örneğin hukuka uygun ele geçirilmiş bir tanık beyanı güvenilir olmayabilir; güvenilir bir dijital kayıt suçun tartışmalı unsuruyla ilgili olmayabilir; ilgili ve güvenilir tek bir veri ise somut davada mahkûmiyet için yeterli olmayabilir. Delilin kabul edilebilirliği ile ispat gücü farklı meselelerdir.

1. Delil serbestisi vardır. Kanunda yasaklanmamış, hukuka uygun ve ispata elverişli farklı delil türlerinden yararlanılabilir.

2. Delilin hukuka uygun olması gerekir. Gerçeğe uygun olmak tek başına yeterli değildir.

3. Delilin duruşmaya getirilmesi gerekir. Dosyada bulunması tek başına yeterli değildir.

4. Delilin tartışılması gerekir. Savunmanın delili öğrenme ve ona karşı çıkma imkânı olmalıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2021/31045, 20.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: Gizli tanıktan ele geçirilen dijital veriler üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırılması talebinin reddi ve ilgili usuli dengesizlikler nedeniyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Hükmün belirleyici dayanağı teknik bir veri ise savunmaya o verinin güvenilirliğini anlamlı biçimde sınama imkânı sağlanmalıdır.

AYM, B. No: 2022/105470, 17.7.2025 bölüm toplantısı sonucu: ByLock deliline ilişkin veriler üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırılması talebinin reddedilmesi nedeniyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Teknik delilin mahkemeye sunulması yetmez; savunma onun oluşum ve analiz yöntemini tartışabilmelidir.

XX. DELİL TALEBİNİN REDDİ VE SAVUNMA DELİLLERİ

Mahkemenin her delil talebini kabul etmek zorunda olduğu söylenemez. Ancak delil talebinin reddi özellikle sanık açısından gerekçeli olmalıdır. Savunma bakımından belirleyici bir tanığın hiçbir ciddi gerekçe gösterilmeden dinlenmemesi, buna karşılık iddia tanıklarının eksiksiz biçimde kabul edilmesi silahların eşitliği sorununa dönüşebilir.

Delil talebi nasıl somutlaştırılmalıdır?

Savunma açısından pratik olarak delil talebinin “şu tanık dinlensin” biçiminde bırakılmaması önemlidir. Talepte tanığın hangi somut vakıayı ispatlayacağı, bu vakıanın suçun hangi unsuruyla ilişkili olduğu ve neden dosyadaki mevcut delillerle aydınlatılamadığı açıklanmalıdır. Böyle bir talebin gerekçesiz reddedilmesi, kanun yolu denetiminde de daha görünür hâle gelir.

Mahkemenin delil reddi kararında “dosyaya katkı sağlamayacağı” gibi kalıp ifadeler yerine, talep edilen delilin neden gereksiz, ilgisiz veya davayı uzatma amacı taşıdığını somutlaştırması gerekir. Delil talebinin gerekçeli sunulması ile ret kararının gerekçeli olması, çelişmeli yargılamanın iki taraflı görünümüdür.

Savunmanın tanık dinletme hakkı mutlak olmamakla birlikte, yargılamanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki talebin dikkate alınmaması ve mahkûmiyetin esasen iddia delillerine dayanması hâlinde yargılamanın bütünü bakımından adillik sorunu ortaya çıkabilir. Asıl soru “Mahkeme delil talebini reddetme yetkisine sahip midir?” değil, “Bu ret, sanığın savunmasını etkili biçimde ortaya koyabilmesini engellemiş midir?” sorusudur.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2020/15720, 7.1.2025 bölüm toplantısı sonucu: Tanık sorgulama ve savunma tanığı dinletme taleplerine ilişkin başvuru kabul edilemez bulunmuştur. Karar, tanık dinletme hakkının sınırsız olmadığını ve savunmanın talebin davayla ilişkisini somutlaştırması gerektiğini gösterir. Yazarın değerlendirmesi: Savunma delili talebi otomatik kabul edilmez; fakat sonucu etkileyebilecek nitelikte somutlaştırılmış talebin reddi gerekçelendirilmelidir.

XXI. HUKUKA AYKIRI DELİLLER

Hukuka aykırı delil yasağı Türk ceza muhakemesinin en güçlü anayasal ilkelerinden biridir. Anayasa m. 38/6 kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini belirtmektedir. CMK m. 217/2 aynı ilkeyi ceza muhakemesi düzeyinde tekrarlar. CMK m. 230 ise mahkûmiyet gerekçesinde hükme esas alınan ve reddedilen delillerin yanında, dosyada bulunan hukuka aykırı yöntemlerle elde edilmiş delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesini zorunlu tutmaktadır.

CMK m. 289/1-i de hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilmiş delile dayanmasını hukuka kesin aykırılık hâli saymaktadır. Bu sistem birlikte değerlendirildiğinde mahkemenin delilin nasıl elde edildiğini incelemesi, hukuka aykırılık iddiasını tartışması, hukuka aykırılık varsa delili hüküm dışı bırakması ve geriye kalan delillerin mahkûmiyet için yeterli olup olmadığını ayrıca değerlendirmesi gerekir.

Hukuka aykırılık incelemesinin iki aşaması

Hukuka aykırı delil tartışmasında iki farklı soru birbirinden ayrılmalıdır. İlk soru, delilin elde edilme yönteminin hukuka uygun olup olmadığıdır. Arama kararı, kapsam, süre, yetkili makam, müdafi hakkı veya teknik usul gibi şartlar burada incelenir. İkinci soru ise hukuka aykırılık saptandığında bu delilin ve ondan türeyen diğer verilerin hükümde ne şekilde ele alınacağıdır. Türk hukukundaki anayasal yasak, hukuka aykırı bulgunun mahkûmiyet gerekçesinde normal bir delil gibi kullanılmasına izin vermez.

Mahkeme ayrıca hukuka aykırı delili çıkardığında dosyanın geri kalanının ne söylediğini yeniden değerlendirmelidir. Uygulamadaki hatalı yöntemlerden biri, hukuka aykırı delil tartışmasına “başka deliller de var” diyerek hiç girmemektir. Oysa önce yasaklı delil ayrıştırılmalı; sonra kalan delillerin bağımsız olarak suçun bütün unsurlarını ispatlayıp ispatlamadığı açıklanmalıdır.

Bir başka önemli nokta da hukuka aykırılık itirazının kararın sonucunu etkileyebilecek nitelikteyse gerekçede mutlaka karşılanmasıdır. Mahkeme, savunmanın somut arama veya elkoyma itirazını görmezden gelip yalnız “tüm dosya kapsamı” formülüne dayanırsa, sorun yalnız delil hukuku değil aynı zamanda gerekçeli karar hakkı sorunu hâline gelebilir.

Hukuka aykırı delilin dışlanması, gerçeğin göz ardı edilmesi değil, devletin gerçeğe hangi yöntemlerle ulaşabileceğine ilişkin anayasal sınırın uygulanmasıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2023/11796, 21.7.2026 bölüm toplantısı sonucu: Hukuka aykırı elde edildiği ileri sürülen delillerin mahkûmiyette kullanılması şikâyeti esas yönünden incelenmiş; somut olayda hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edilmediğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Her delil hukuka aykırılığı iddiası otomatik ihlal sonucu doğurmaz; AYM delilin niteliğini, hükümdeki ağırlığını ve yargılamanın bütününü inceler.

AİHM, Jalloh/Almanya [BD], B. No: 54810/00, 11.7.2006: Şüphelinin iradesine rağmen kusturucu madde verilerek uyuşturucu delili elde edilmesi AİHS m. 3 kapsamındaki insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele yasağını ihlal etmiş; bu yolla elde edilen delilin ceza yargılamasında kullanılması da yargılamanın bütünü bakımından AİHS m. 6 ihlaline yol açmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Maddi delilin gerçek ve güvenilir olması, onu üretmek için kullanılan yöntemin hukuka ve insan onuruna uygun olması şartını ortadan kaldırmaz.

AİHM, Gäfgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1.6.2010: Büyük Daire, polis sorgusunda ağır kötü muamele tehdidini AİHS m. 3’e aykırı bulmuş; buna karşılık sonraki yargılamanın bütünü ve mahkûmiyetin dayanakları bakımından AİHS m. 6 §§ 1 ve 3’ün ihlal edilmediğine karar vermiştir. Yazarın değerlendirmesi: Karar, kötü muamele yasağının mutlaklığı ile hukuka aykırı elde edilen veya ondan türeyen delilin adil yargılanmaya etkisinin ayrı sorular olduğunu gösterir; m. 3 ihlali her somut durumda otomatik olarak m. 6 ihlali sonucunu doğurmaz.

XXII. SORUŞTURMADA ALINAN İFADELERİN KOVUŞTURMADAKİ DEĞERİ

Soruşturma tutanağı ile duruşmadaki sorgu aynı hukuki ağırlığa sahip değildir. Özellikle kollukta müdafi olmaksızın alınan ifadeler bakımından CMK m. 148/4 önemlidir. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, sanık tarafından hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

İkrarın ispat değeri ve doğrulama ihtiyacı

Ceza muhakemesinde ikrar güçlü bir delil olabilir; fakat yanılmaz değildir. Baskı, korku, yanlış hukuki tavsiye, üçüncü kişiyi koruma isteği, olayın önemini kavrayamama veya psikolojik nedenlerle gerçeğe aykırı ikrar mümkündür. Bu nedenle modern ispat anlayışında ikrarın mümkün olduğu ölçüde dış delillerle doğrulanması önemlidir.

Sanığın soruşturmadaki anlatımı ile duruşmadaki savunması çelişiyorsa mahkeme yalnız ilk beyanı tercih etmekle yetinmemeli; ilk beyanın hangi koşullarda alındığını, müdafi bulunup bulunmadığını, hakların anlatılıp anlatılmadığını ve beyanın maddi delillerce desteklenip desteklenmediğini tartışmalıdır. “İlk ifade daha samimidir” şeklindeki otomatik kabul hukuki bir ispat kuralı değildir.

Bu kuralın amacı, soruşturmanın kapalı ve otorite yoğun ortamında alınan beyanın mahkûmiyetin otomatik deliline dönüşmesini önlemektir. AİHM’in müdafi yardımına ilişkin içtihadı da avukatsız elde edilmiş ifadenin yargılamanın bütünü üzerindeki etkisinin gerçek ve somut biçimde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Salduz/Türkiye [BD], B. No: 36391/02, 27.11.2008: Avukat yardımı olmaksızın alınan ve mahkûmiyette kullanılan kolluk beyanları bakımından erken avukat erişiminin adil yargılanmanın temel güvencelerinden olduğu kabul edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Soruşturma ifadesinin kovuşturmada kullanılabilirliği, ifadenin hangi güvenceler altında alındığından bağımsız değerlendirilemez.

AİHM, Bülent Bekdemir/Türkiye, B. No: 42881/18, 17.6.2025: Avukatsız kolluk ifadesinin mahkûmiyette önemli rol oynaması ve ulusal mahkemelerin bu eksikliği yeterince tartışmaması ihlal sonucuna götürmüştür. Yazarın değerlendirmesi: Mahkeme, soruşturma ifadesinin içeriği kadar elde edilme koşullarını da denetlemelidir.

XXIII. TANIK DELİLİ VE YÜZLEŞME HAKKI

Tanık delili ceza muhakemesinin en eski fakat en problemli delillerinden biridir. İnsan hafızası kamera değildir. Tanığın anlatımı zaman, algı şartları, korku, yönlendirme, beklenti, önceki sorgular ve diğer kişilerden edinilen bilgi gibi çok sayıda unsurdan etkilenebilir. Bu nedenle tanık beyanının güvenilirliği yalnız ifadenin içeriğinden değil, nasıl sınandığından da doğar.

AİHM ve AYM içtihadında esas itibarıyla tanığın sanığın huzurunda dinlenmesi ve savunmanın tanığa soru yöneltebilmesi temel güvence olarak kabul edilmektedir. Duruşmada bulunmayan tanığın ifadesinin kullanılmasında özellikle tanığın hazır edilememesi için haklı neden bulunup bulunmadığı, ifadenin tek veya belirleyici delil niteliği ve savunma aleyhine doğan dezavantajı telafi edecek yeterli güvencelerin bulunup bulunmadığı önem taşır.

Tanık beyanında güvenilirlik kontrolü

Tanığın güvenilirliği iki ayrı düzlemde incelenmelidir. Birincisi tanığın dürüstlüğüdür: husumet, menfaat, korku, ödül beklentisi veya başkasıyla anlaşma ihtimali. İkincisi ise algı ve hafıza güvenilirliğidir: tanık tamamen iyi niyetli olsa bile karanlıkta kısa süre gördüğü kişiyi yanlış teşhis edebilir veya uzun zaman sonra ayrıntıları yanlış hatırlayabilir. Ceza yargılaması bu iki riski de hesaba katmalıdır.

Özellikle tek veya belirleyici tanık beyanına dayanan dosyalarda mahkemenin gerekçesi daha yoğun olmalıdır. Beyanı destekleyen objektif veri var mı, tanığın önceki anlatımları tutarlı mı, savunmanın sorgulama imkânı oldu mu, yokluğunun haklı nedeni var mı ve savunma aleyhine doğan dezavantaj hangi güvenceyle telafi edildi? Bu sorular cevaplanmadan yalnız “tanığın samimi beyanına itibar edildi” denilmesi yeterli bir ispat analizi değildir.

Teşhis delili bakımından özel dikkat

Tanık anlatımının özel bir biçimi olan teşhis, hatalı mahkûmiyet riskinin yüksek olduğu alanlardan biridir. Teşhisin olaydan ne kadar sonra yapıldığı, kişiye önceden fotoğraf gösterilip gösterilmediği, teşhis grubunun nasıl oluşturulduğu, yönlendirici soru sorulup sorulmadığı ve tanığın sanığı önceden tanıyıp tanımadığı değerlendirilmelidir. Mahkeme teşhisi, yalnız sonuç tutanağı üzerinden değil yöntemin güvenilirliği üzerinden de incelemelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, Selçuk Arslan, B. No: 2020/19752, 6.2.2025: İstinabe yoluyla dinlenen ve beyanları mahkûmiyet bakımından kullanılan tanıkların sanık tarafından etkili biçimde sorgulanamaması ihlal sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Tanığın başka mahkemede dinlenmiş olması tek başına yüzleşme güvencesini sağlamaz; savunmanın sorularını etkili biçimde yöneltebilmesi gerekir.

AYM, B. No: 2023/43037, 2.9.2026 bölüm toplantısı sonucu: Beyanları belirleyici ölçüde hükme esas alınan tanığın sanık tarafından duruşmada sorgulanmasına imkân verilmemesi tanık sorgulama hakkının ihlali sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Belirleyici tanık beyanı, savunma tarafından sınanmadan mahkûmiyetin güvenli temeli hâline getirilemez.

AYM, B. No: 2023/17717 ve 2023/18192, 7.1.2026 bölüm toplantısı sonuçları: Her iki başvuruda da mahkûmiyette belirleyici kullanılan tanık veya tanıkların sanık tarafından sorgulanamaması nedeniyle ihlal kararı verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: AYM’nin güncel yaklaşımı, sorgulanmamış belirleyici beyana dayalı mahkûmiyetlerde telafi edici güvencelerin somut olarak gösterilmesini aramaktadır.

AİHM, Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık [BD], B. No: 26766/05 ve 22228/06, 15.12.2011; Schatschaschwili/Almanya [BD], B. No: 9154/10, 15.12.2015: AİHM’in yerleşik yaklaşımı, sorgulanamayan tanığın yokluğu için haklı neden bulunup bulunmadığını, beyanın mahkûmiyet bakımından ağırlığını ve savunma dezavantajını dengeleyen güvencelerin yeterliliğini birlikte incelemektedir. Al-Khawaja ve Tahery kararında Büyük Daire Al-Khawaja yönünden ihlal olmadığına, Tahery yönünden ihlal olduğuna karar vermiştir. Yazarın değerlendirmesi: “Tek veya belirleyici delil” ölçütü mutlak yasak olmaktan ziyade, hakkaniyet incelemesinde çok güçlü bir risk göstergesidir.

XXIV. GİZLİ TANIK

Gizli tanık uygulaması, tanığın güvenliğini korumak amacıyla gerekli olabilse de savunmanın tanığın güvenilirliğini sınama imkânını ciddi biçimde azaltabilir. Sanık tanığın kim olduğunu, kendisiyle ilişkisini, husumet ihtimalini veya olayla bağlantısını bilemediğinde sorgulamanın etkinliği zayıflar.

Bu nedenle gizli tanık beyanına dayanılan mahkûmiyetlerde mahkemenin özellikle dikkatli olması gerekir. Gizlilik ne kadar genişse, telafi edici usul güvencelerinin o kadar güçlü olması gerekir. Gizli tanık beyanının tek veya belirleyici delil hâline gelmesi, yargılamanın adilliği açısından ayrıca ciddi inceleme gerektirir.

Gizli tanıkta dengeleyici güvenceler

Gizli tanığın kimliği açıklanmasa bile savunmaya beyanın içeriğini etkili biçimde sınayabilecek asgari bilgiler sağlanmalıdır. Tanığın olayı nereden bildiği, olayla ilişkisinin türü, anlatımının hangi bölümlerinin doğrudan gözleme dayandığı ve hangi bölümlerinin duyuma dayalı olduğu mümkün olduğunca açıklığa kavuşturulmalıdır.

Mahkeme ayrıca gizli tanık beyanını bağımsız delillerle doğrulamaya çalışmalıdır. Gizlilik, delilin ispat gücünü artırmaz; aksine savunmanın sınama imkânı azaldığı için ihtiyat ihtiyacını yükseltir. Bu nedenle kanaatimce “gizli olduğu için güvenilirliği sorgulanamaz” değil, tam tersine gizli olduğu için doğrulama yükü ağırlaşır yaklaşımı benimsenmelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2021/48545, 7.1.2025 bölüm toplantısı sonucu: Mahkûmiyet hükmünde kullanılan gizli tanık anlatımlarının duruşmada sanık tarafından sorgulanamaması nedeniyle tanık sorgulama hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Tanığın kimliğinin gizli tutulması, savunmanın güvenilirliği sınama imkânını tümden ortadan kaldırmamalıdır.

AİHM, Van Mechelen ve Diğerleri/Hollanda, B. No: 21363/93 vd., 23.4.1997: AİHM, kimliği gizlenen polis tanıklarının savunma tarafından yeterince sınanamaması ve mahkûmiyetin bu beyanlara önemli ölçüde dayanmasını adil yargılanma bakımından sakıncalı bulmuştur. Yazarın değerlendirmesi: Anonimliğin haklı gerekçesi bulunsa dahi mahkûmiyetin güvenliği için güçlü dengeleyici usul önlemleri gerekir.

XXV. BİLİRKİŞİ DELİLİ

Bilirkişi, hâkimin sahip olmadığı özel veya teknik bilgiyi muhakemeye kazandırır. Ancak bilirkişi hâkimin yerine geçemez, hukuki nitelendirme yapamaz ve sanığın suçlu olup olmadığına karar veremez. Hukuki mesele hâkimin görevidir; bilirkişi yalnız bilimsel, teknik veya uzmanlık gerektiren maddi alanı aydınlatır.

Bilirkişi raporunun dosyaya girmesi onu tartışılmaz gerçek hâline getirmez. Savunma raporu inceleyebilmeli, kullanılan yöntemi sorgulayabilmeli, ham verilere erişebilmeli, gerektiğinde ek rapor veya yeni bilirkişi talep edebilmeli ve teknik çelişkileri gösterebilmelidir. Mahkeme de raporu diğer deliller gibi serbestçe değerlendirmeli ve neden benimsediğini veya reddettiğini gerekçede açıklamalıdır.

Bilirkişi raporu nasıl okunmalıdır?

Bir bilirkişi raporunun sonucu kadar yöntemi de incelenmelidir. Rapor hangi veri setine dayanıyor, veri eksik mi, kullanılan bilimsel yöntem alanında kabul görüyor mu, hata payı nedir, bilirkişi varsayımlarını açıkça gösteriyor mu ve karşı ihtimalleri değerlendiriyor mu? “Kanaatimizce” ile başlayan sonuç cümlesi, bu soruların cevabının yerini tutmaz.

Özellikle adli tıp, muhasebe, bilişim, trafik, mühendislik ve finansal analiz gibi alanlarda savunmanın teknik itirazı yalnız hukuki cümlelerle sınırlı kalmamalıdır. Gerektiğinde uzman mütalaası alınması veya raporu düzenleyen bilirkişinin duruşmada dinlenmesi, raporun dayandığı varsayımları görünür hâle getirir.

Mahkeme de bilirkişi raporunu “uzman söylediği için” kabul etmemelidir. Rapor, diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir. Birbirine aykırı iki teknik rapor varsa hâkim, hangi raporu neden üstün tuttuğunu açıklamalıdır. Bu gerekçe yalnız “son rapor daha ayrıntılıdır” gibi biçimsel bir tercihe indirgenmemelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Stoimenov/the former Yugoslav Republic of Macedonia (karar tarihindeki resmî devlet adı), B. No: 17995/02, 5.4.2007: İddia makamının dayandığı uzman görüşüne karşı savunmanın eşdeğer teknik inceleme imkânından yoksun bırakılması silahların eşitliği bakımından değerlendirilmiş ve ihlal tespit edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Teknik uzmanlık, savunmanın denetim alanı dışında kalan dokunulmaz bir otoriteye dönüştürülemez.

AYM, B. No: 2021/31045, 20.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: Belirleyici dijital materyal üzerinde bilirkişi incelemesi talebinin karşılanmaması, somut dosyada silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlaline yol açmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Bilirkişi talebi, özellikle teknik delilin doğruluğunu sınamanın başka gerçekçi yolu yoksa savunmanın esaslı talebi niteliği kazanabilir.

XXVI. DİJİTAL DELİLLER

Modern ceza yargılamasında dijital deliller gittikçe daha merkezi hâle gelmektedir. Telefon kayıtları, mesajlar, sunucu logları, baz verileri, konum verileri, bilgisayar imajları, uygulama kayıtları, dijital veri tabanları ve algoritmik analizler kimi dosyalarda mahkûmiyetin temelini oluşturmaktadır. Ancak “bilgisayardan çıktı” ifadesi bir delili otomatik olarak objektif kılmaz.

Dijital delilde en az şu sorular sorulmalıdır:

• Veri hangi cihazdan elde edilmiştir?
• Cihaz ile sanık arasındaki bağ nasıl kurulmuştur?
• İmaj alma yöntemi nedir?
• Hash değerleri ve bütünlük doğrulaması mevcut mudur?
• Veri üzerinde değişiklik olup olmadığı denetlenebilir mi?
• Elde etme işlemi hukuka uygun mudur?
• Ham veri savunmaya açılmış mıdır?
• Analiz yazılımının çalışma yöntemi denetlenebilir midir?
• Veri başka bir kişiye ait olabilir mi?
• İçerik bağlamından koparılmış olabilir mi?

Dijital delilin güvenilirliği sadece “içeriğin ne söylediği” üzerinden değil, delilin yaşam döngüsü üzerinden incelenmelidir: elde etme → koruma → kopyalama → analiz → savunmaya açma → duruşmada tartışma → hükümde değerlendirme.

Dijital delilde aidiyet ile içerik ayrımı

Dijital delillerde en sık karıştırılan iki soru verinin gerçekliği ve verinin sanığa aidiyetidir. Bir mesaj kaydının teknik olarak gerçek olması, mesajı mutlaka sanığın yazdığı anlamına gelmez. Ortak kullanılan cihazlar, paylaşılan hesaplar, ele geçirilmiş parolalar, otomatik senkronizasyon veya başka kişinin fiziksel erişimi aidiyet değerlendirmesinde önemlidir.

Aynı şekilde bir IP adresi çoğu zaman belirli bağlantı noktasını gösterir; tek başına klavyenin başındaki kişiyi ispatlamaz. Baz istasyonu kaydı bir cihazın kapsama alanıyla ilişkisini gösterebilir; kişinin belirli metrekarede bulunduğunu her zaman kesinleştirmez. Dijital verinin teknik niteliği, yorum ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Bütünlük ve zincirleme muhafaza

Dijital materyalin mahkemeye ulaşana kadar değişmeden kaldığını göstermek için imaj alma yöntemi, hash değerleri, elkoyma tutanağı, kimin ne zaman eriştiği ve analizde orijinal materyal yerine adli kopya kullanılıp kullanılmadığı önem taşır. Zincirleme muhafazadaki belirsizlik her olayda delili otomatik olarak geçersiz kılmayabilir; fakat güvenilirlik tartışmasını ağırlaştırır ve mahkemenin gerekçesinde karşılanmalıdır.

Yapay zekâ destekli analiz, yüz tanıma veya otomatik sınıflandırma araçlarının ceza dosyalarında kullanımı arttıkça yeni bir sorun ortaya çıkmaktadır: algoritmik sonucun açıklanabilirliği. Savunmanın hangi veriyle, hangi hata payıyla ve hangi model mantığıyla sonuca ulaşıldığını hiç denetleyemediği bir teknik çıktının belirleyici delile dönüşmesi, çelişmeli yargılama açısından ciddi soru işaretleri yaratır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2022/105470, 17.7.2025 bölüm toplantısı sonucu: ByLock verileri üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırılması talebinin reddedilmesi, savunmanın teknik delili sınama imkânını zayıflattığı için ihlal sonucuna götürmüştür. Yazarın değerlendirmesi: Dijital delilde çıktı belgesinin varlığı kadar ham veriye, üretim yöntemine ve doğrulama mekanizmasına erişim önemlidir.

AYM, B. No: 2021/31045, 20.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: Gizli tanıktan elde edilen dijital veriler hakkında bilirkişi incelemesi yaptırılmaması silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama yönünden ihlal olarak değerlendirilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Dijital verinin kaynağı, bütünlüğü ve yorumlanma yöntemi savunmanın etkili denetimine açık olmalıdır.

AYM, B. No: 2021/51332, 3.9.2026 tarihli İkinci Bölüm toplantısı sonucu: ByLock verileri üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırılmamasına ilişkin silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama şikâyeti kabul edilemez bulunmuş; tanık sorgulama şikâyeti ise kabul edilebilir bulunmakla birlikte esas yönünden ihlal olmadığına karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Teknik delile ilişkin her bilirkişi talebinin reddi veya sorgulanamayan her tanık bakımından otomatik ihlal sonucu doğmaz; anayasal denetim somut dosyadaki delilin ağırlığı, savunma imkânları ve dengeleyici güvenceler üzerinden yapılır.

XXVII. DNA VE GENETİK VERİLERDE 2026 GELİŞMELERİ

2026 yılında CMK m. 80 çevresinde genetik inceleme sonuçlarının kaydedilmesi, saklanması ve imhasına ilişkin sistemde önemli değişiklikler yapılmıştır. Genetik veriler sıradan bir kişisel veri değildir; hem kişinin kimliğine özgü yapısı hem de aile bağları hakkında bilgi üretebilmesi nedeniyle çok yüksek koruma gerektirir.

Kovuşturma bakımından iki ilke birlikte gözetilmelidir: maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla bilimsel delilden yararlanma gereği ile biyometrik ve genetik verilerin ölçüsüz, amaç dışı veya süresiz biçimde kullanılmaması. Veri tabanları ve eşleştirme sistemleri geliştikçe, hâkim denetimi, amaçla sınırlılık, erişim kayıtları, saklama süresi ve imha güvenceleri daha da önem kazanacaktır.

Biyometrik delillerde “yüksek bilimsel güç” yanılgısı

DNA gibi biyometrik deliller yüksek ayırt edicilik gücüne sahip olabilir; fakat sonuç her zaman “sanık suçu işlemiştir” anlamına gelmez. DNA’nın olay yerine ne zaman ve nasıl taşındığı, ikincil transfer ihtimali, örnek alma ve laboratuvar sürecindeki kontaminasyon riski, karışık profil olup olmadığı ve istatistiksel sonucun doğru yorumlanması ayrıca değerlendirilmelidir.

Bilimsel delillerde en tehlikeli hata, olasılık dilinin kesinlik diline çevrilmesidir. “Profilin rastgele başka bir kişiden gelme olasılığı çok düşüktür” ifadesi, tek başına “sanık suçu işlemiştir” sonucuyla aynı değildir. Delilin suçla bağlantısını kuran olay bağlamı ayrıca ispatlanmalıdır.

XXVIII. MAĞDUR VE ŞİKÂYETÇİNİN KOVUŞTURMADAKİ KONUMU

Ceza yargılaması yalnız sanık ile devlet arasındaki ilişki değildir. Mağdurun da yargılamada korunması gereken hakları bulunmaktadır. CMK m. 234 mağdur ve şikâyetçiye kovuşturma evresinde duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme, kanunda öngörülen durumlarda barodan vekil isteme ve davaya katılmış olmak koşuluyla kararlara karşı kanun yollarına başvurma gibi haklar tanımaktadır.

Bu hakların amacı mağdurun ceza yargılamasını yönetmesi değil, ceza adaletinin yalnız fail merkezli bir süreç olmamasını sağlamaktır. Mağdurun süreçten haberdar edilmesi, korunması ve beyanının uygun usulle alınması; sanığın adil yargılanma hakkı ile dengeli biçimde yürütülmelidir.

Mağdur hakları ile masumiyet karinesi arasındaki denge

Çağdaş ceza muhakemesinde mağdurun dinlenmesi, bilgilendirilmesi ve korunması güçlü biçimde kabul edilmektedir. Ancak mağdur merkezli yaklaşım, sanığın henüz hüküm kurulmadan suçlu kabul edilmesine yol açmamalıdır. “Mağdura inanmak” etik bir destek dili olabilir; mahkemenin görevi ise her somut olayda beyanı diğer delillerle birlikte hukuki ispat ölçüsüne göre değerlendirmektir.

Özellikle cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, aile içi şiddet ve çocuk mağdurlar bakımından ikincil örselenmenin önlenmesi gerekir. Aynı kişiyi gereksiz yere defalarca dinlemekten kaçınma, uygun ortam kullanma ve uzman desteği sağlama önemlidir. Bununla birlikte savunmanın temel sorgulama hakkı da tamamen ortadan kaldırılamaz; çözüm, mağdurun korunması ile çelişmeli yargılamanın birlikte işletilmesidir.

XXIX. KAMU DAVASINA KATILMA

CMK m. 237 uyarınca mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlu olanlar ilk derece mahkemesindeki kovuşturmanın her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduklarını bildirerek kamu davasına katılabilirler. Kanun yolu aşamasında ilk defa katılma isteminde bulunulamaz; ancak ilk derece mahkemesinde ileri sürülmüş fakat reddedilmiş veya karara bağlanmamış katılma talebi kanun yolunda incelenebilir.

Katılma kurumu mağdura kamu davasını sahiplenme yetkisi vermez; Cumhuriyet savcısının kamusal iddia fonksiyonunu tamamlayan ve mağdurun haklarını muhakemeye taşıyan bir statüdür.

Katılanın usuli konumunun sınırı

Katılanın aktif biçimde delil sunması, soru yöneltmesi ve kanun yoluna başvurabilmesi yargılamanın aydınlatılmasına katkı sağlar. Bununla birlikte kamu davasının sahibi devlet adına iddia makamıdır; katılanın kişisel cezalandırma talebi mahkemenin ispat standardını düşüremez. Mahkeme, mağdurun hak arama talebini ciddiyetle ele alırken sanığın masumiyet karinesini aynı anda korumak zorundadır.

XXX. KORUMA TEDBİRLERİNİN KOVUŞTURMA AŞAMASINDA DEVAMI

Kovuşturmanın başlamasıyla koruma tedbirleri kendiliğinden sona ermez. Tutuklama, adli kontrol, elkoyma ve benzeri tedbirler kanuni koşulları varsa kovuşturma sırasında da sürdürülebilir. Ancak bir koruma tedbirinin başlangıçta hukuka uygun olması, aylar veya yıllar sonra hâlâ ölçülü olduğu anlamına gelmez.

Özellikle tutukluluğun devamında mahkemenin kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerini, delillerin durumunu, kaçma veya delile müdahale riskinin güncelliğini, adli kontrolün yeterli olup olmayacağını ve toplam tutukluluk süresini somut biçimde değerlendirmesi gerekir. Şablon ifadelerle verilen tutukluluk kararları koruma tedbirini fiilen erken cezaya dönüştürme tehlikesi taşır. Masumiyet karinesi devam ederken tutuklama “sanık zaten suçlu” varsayımıyla gerekçelendirilemez.

Tutukluluk gerekçesi zamanla değişmek zorundadır

Kovuşturmanın başında deliller henüz toplanırken var olan delile müdahale riski, tanıklar dinlendikten ve dijital materyaller imajlandıktan sonra aynı ağırlıkla devam etmeyebilir. Bu nedenle tutukluluğun her incelemesinde başlangıçtaki gerekçenin tekrarlanması yeterli değildir. Tedbirin gerekçesi dinamik olmalıdır; dosyanın geldiği aşamaya göre yeniden kurulmalıdır.

Aynı durum ölçülülük bakımından da geçerlidir. Tutukluluk süresi uzadıkça mahkemenin daha yoğun gerekçe göstermesi gerekir. İsnadın ağırlığı ve beklenen cezanın yüksekliği tek başına sonsuz tutukluluk gerekçesine dönüşemez. Adli kontrol tedbirlerinin neden yetersiz kaldığı somutlaştırılmadıkça “ölçülülük değerlendirilmiştir” cümlesi gerçek bir ölçülülük analizi değildir.

Koruma tedbirleri konusunda en önemli zihinsel sınır şudur: tutuklama bir ispat sonucu değil, muhakeme güvenliği aracıdır. Mahkeme tutukluluğun devamını suçluluk kanaatini güçlendiren bir ara mahkûmiyet gibi gerekçelendirmemelidir.

XXXI. SUÇ VASFININ DEĞİŞMESİ VE EK SAVUNMA

CMK m. 225 uyarınca mahkeme iddianamedeki hukuki nitelendirmeyle bağlı değildir. Ancak bu serbestlik sınırsız değildir. CMK m. 226/1 uyarınca sanık, suçun hukuki niteliğinin değişeceğinden haberdar edilip savunmasını yapabilecek durumda bulundurulmadan başka bir kanun hükmüne göre mahkûm edilemez. Cezanın artırılması veya cezaya ek güvenlik tedbiri gerektirecek bir durum ilk kez duruşmada ortaya çıkarsa da aynı koruma geçerlidir. Sanık isterse ek savunmasını hazırlamak için süre verilmelidir.

Bu güvence biçimsel bir “madde numarası bildirimi” olarak görülmemelidir. Savunmanın yeni suç vasfının maddi ve manevi unsurlarını, nitelikli hâllerini, cezaya etkisini ve delil yapısını değerlendirebilmesi gerekir.

Ek savunmada gerçek hazırlık imkânı

Ek savunmanın amacı sanığa yalnız “mahkeme şu maddeyi de düşünüyor” demek değildir. Yeni hukuki nitelendirme farklı bir kast türü, nitelikli hâl, iştirak biçimi veya daha ağır yaptırım doğuruyorsa savunmanın buna uygun yeni delil ve hukuki argüman geliştirebilmesi gerekir. Bu nedenle gerekli hâllerde süre verilmesi, ek savunma hakkının özüdür.

Örneğin basit yaralama isnadıyla başlayan yargılamada silah kullanma veya neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâl tartışılacaksa, savunma olay aracının niteliği, nedensellik veya tıbbi sonuçlar hakkında yeni bilirkişi incelemesi isteyebilir. Bu talepleri değerlendirmeden yalnız ek savunma hakkı bildirip aynı celsede hüküm kurmak, hakkı şekle indirgeme riski taşır.

2026 itibarıyla CMK m. 226/4’ün ek savunmanın bildirimiyle ilgili son cümlesi hakkında Anayasa Mahkemesinin iptal kararı bulunmaktadır; iptal hükmünün yürürlüğü ileri bir tarihe bırakılmıştır. Bu nedenle geçiş döneminde pozitif hükmün yürürlüğü ile anayasal iptal gerekçesinin savunma hakkı bakımından ortaya koyduğu ölçüt birlikte gözetilmelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2020/31584, 6.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: İsnadın hukuki niteliğinin değişmesine rağmen bazı sanıklara bu değişikliğin bildirilmemesi isnadı öğrenme hakkının ihlali olarak değerlendirilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Ek savunmanın amacı sanığa yalnız yeni madde numarasını söylemek değil, değişen suçlamaya gerçek cevap imkânı vermektir.

XXXII. ESAS HAKKINDA MÜTALAA

Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaası, iddia makamının duruşma sonunda ulaştığı hukuki kanaattir. Mütalaa mahkemeyi bağlamaz; ancak savunmaya bildirilmesi ve savunmanın mütalaaya karşı etkili açıklama yapmasına imkân verilmesi gerekir.

Özellikle mütalaanın önceki suç vasfından farklı bir nitelendirme içermesi, ağırlaştırıcı neden ileri sürmesi veya yeni delil değerlendirmesine dayanması hâlinde savunmaya makul süre verilmesi gerekebilir. “Savunma için süre talebi reddedildi, aynı celsede hüküm kuruldu” şeklindeki mekanik uygulamalar, somut olayın niteliğine göre savunma hakkını anlamsızlaştırabilir.

Mütalaa savunma için neden önemlidir?

Esas hakkındaki mütalaa, savcının yargılama sonunda dosyayı nasıl okuduğunu ilk kez bütünlüklü biçimde gösterir. Bu nedenle savunmanın mütalaaya cevabı da yalnız “beraat talep ederiz” cümlesinden ibaret olmamalıdır. İddia makamının hangi delile hangi ispat değerini verdiği, savunmanın hangi itirazını neden reddettiği ve suçun unsurlarını nasıl kurduğu tek tek ele alınmalıdır.

Mütalaa çok kapsamlı veya yeni hukuki meseleler içeriyorsa aynı celsede savunma yapmaya zorlamak, özellikle ağır ceza dosyalarında gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkıyla bağdaşmayabilir. Mahkeme süre talebini değerlendirirken yalnız dosyanın ne kadar süredir açık olduğunu değil, mütalaanın savunma açısından ne ölçüde yeni içerik taşıdığını dikkate almalıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2022/20317, 3.12.2025 bölüm toplantısı sonucu: Esas hakkında mütalaaya karşı savunma için yeterli süre verilmediği ve delil toplama talebinin reddedildiği iddiaları kabul edilemez bulunmuştur. Yazarın değerlendirmesi: Mütalaaya karşı süre meselesi otomatik bir süre formülüne değil; dosyanın karmaşıklığı, mütalaanın yeniliği ve savunmanın somut hazırlık ihtiyacına göre değerlendirilir.

AYM, B. No: 2022/75251, 7.1.2026 bölüm toplantısı sonucu: Sanığa savunma yapma imkânı tanınmadan mahkûmiyet kararı verilmesi savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlali sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Mütalaa ve son savunma evresi, mahkûmiyet öncesinde savunmanın gerçek söz hakkına sahip olması gereken kritik aşamadır.

XXXIII. DELİLLERİN TARTIŞILMASI VE SON SÖZ

CMK m. 216’ya göre delillerin tartışılmasında söz sırasıyla katılan veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine verilir. Tarafların birbirlerinin açıklamalarına cevap verme imkânı da bulunmaktadır. En önemlisi, hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir.

Son söz hakkı bir formalite değildir. Ceza muhakemesinde hakkında hüküm kurulacak kişiye karar öncesinde son kez kendisini doğrudan yargı makamına anlatma fırsatı verir. Müdafi çok güçlü bir savunma yapmış olsa bile sanığın son söz hakkının yerini alamaz.

Son sözün sembolik ve işlevsel değeri

Son söz hakkı, muhakemenin merkezinde hakkında karar verilecek insanın bulunduğunu hatırlatan bir kurumdur. Sanık bu aşamada hukuki teknikten çok olayın kendi açısından anlamını, pişmanlık veya inkârını, kişisel koşullarını ya da müdafiin değinmediği bir noktayı açıklayabilir. Mahkeme son sözü yalnız tutanağa geçirilmesi gereken usuli bir cümle olarak görmemelidir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/1132, K. 2016/406, 8.11.2016: Hazır bulunan sanığa hükümden önce son söz verilmeden direnme hükmü kurulması savunma hakkının kısıtlanması ve mutlak bozma nedeni olarak kabul edilmiştir. Kurul, kuralın bozma sonrası yargılamada da aynen uygulanacağını belirtmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Son söz müdafiye değil sanığa ait kişisel bir haktır ve hükümden hemen önce sanığa tanınmalıdır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2020/230, K. 2020/356, 9.7.2020: Sanıklara bir aşamada son söz verildikten sonra müdafilerin yeniden beyanda bulunması üzerine sanıklara tekrar son söz verilmeden hüküm kurulması bozma nedeni sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Son söz, yalnız bir kez sorulmuş olmakla tüketilmez; sanıktan sonra esaslı açıklama yapılırsa sanığa yeniden verilmelidir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2022/166, K. 2023/164, 22.3.2023: Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaasından sonra duruşmada hazır bulunan sanık müdafiine esasa ilişkin savunma imkânı tanınmadan hüküm kurulması, savunma hakkının kısıtlanması sayılmış ve hüküm bu nedenle bozulmuştur. Kurul kararında ayrıca CMK m. 216’daki söz sırası ile son söz güvencesinin işlevini ayrıntılı biçimde açıklamıştır. Yazarın değerlendirmesi: Son söz güvencesi kadar, mütalaaya karşı gerçek ve etkili savunma yapabilme olanağı da hüküm öncesi çelişmeli yargılamanın vazgeçilmez parçasıdır.

XXXIV. HÜKMÜN KONUSU

Duruşma sonunda mahkeme ancak iddianamenin sınırları içinde kalan fiil ve fail hakkında karar verebilir. CMK m. 225’in mantığı savunmanın hedefinin değiştirilmesini engellemektir. Sanık bir fiil hakkında savunma yaparken mahkeme bambaşka bir fiilden mahkûmiyet kuramaz.

Hukuki nitelendirme değişebilir; tarihsel olayın temel kimliği değiştirilemez.

Ceza muhakemesinde sürpriz mahkûmiyet adil yargılanma hakkıyla bağdaşmaz.

Hükmün sınırında sürpriz yasağı

Sürpriz yasağı yalnız suç vasfı değişikliğinde değil, mahkûmiyetin dayandığı belirleyici olgunun ilk kez hükümde ortaya çıkmasında da önemlidir. Tarafların hiç tartışmadığı bir teknik varsayımın veya dosyada tali görülen bir belgenin hükümde aniden belirleyici delil hâline getirilmesi, savunmanın buna cevap verme fırsatını ortadan kaldırabilir.

Mahkemenin hukuki değerlendirmede bağımsız olması, tarafların hiç duymadığı bir gerekçeyle mahkûmiyet kurma özgürlüğü anlamına gelmez. Çelişmeli yargılamanın amacı, kararın temelini oluşturacak hususların mümkün olduğunca karardan önce tartışma alanına girmesidir.

XXXV. HÜKÜM TÜRLERİ

CMK m. 223 uyarınca hüküm niteliğindeki kararlar beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve davanın düşmesidir.

A. Beraat

Beraat, yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, fiilin sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması, kast veya taksirin bulunmaması, hukuka uygunluk nedeninin bulunması veya suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması hâllerinde verilir. Özellikle son hâl, ceza muhakemesinin ispat mantığını açıkça gösterir: sanık masum olduğunu kanıtlamak zorunda değildir; iddia makamı suçluluğu ispatlayamamışsa sonuç beraattir.

Beraat gerekçesinin türü neden önemlidir?

Beraat kararının hangi nedene dayandığı yalnız teorik sınıflandırma değildir. “Fiili sanık işlemedi” ile “işlediği sabit olmadı” farklı tespitlerdir. Aynı şekilde “fiil suç değildir” veya “hukuka uygunluk nedeni vardır” şeklindeki beraat gerekçeleri de kişinin hukuki durumunu farklı biçimde açıklar. Mahkeme, dosyanın izin verdiği ölçüde beraat sebebini doğru belirlemelidir.

CMK m. 223/9’daki derhâl beraat önceliği de bu açıdan anlamlıdır. Sanık hakkında açıkça beraat kararı verilebiliyorsa, sırf zamanaşımı veya başka bir düşme nedeni bulunduğu için daha belirsiz bir sonuçla dosyanın kapatılması kişinin lekelenmeme menfaatini yeterince korumayabilir.

B. Ceza verilmesine yer olmadığı

Fiilin suç özelliği veya haksızlık niteliği bulunmakla birlikte kusurluluğu kaldıran veya cezalandırmayı engelleyen kanuni nedenlerin varlığı hâlinde ceza verilmesine yer olmadığına karar verilebilir. Bu karar beraatle aynı kavramsal temele sahip değildir.

C. Mahkûmiyet

CMK m. 223/5’in ifadesi nettir: Yüklenen suçu işlediğinin sabit olması hâlinde sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilir.

D. Davanın reddi

Aynı sanık hakkında aynı fiil nedeniyle daha önce verilmiş hüküm veya açılmış dava bulunuyorsa davanın reddine karar verilir. Bu düzenleme non bis in idem ilkesinin iç hukuk görünümüdür.

E. Düşme ve durma

Düşme nedenlerinin veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması hâlinde dava düşer. Şartın gerçekleşmesi mümkün fakat henüz gerçekleşmemişse durma kararı verilebilir. CMK m. 223/9 ayrıca önemli bir öncelik kuralı getirir: Derhâl beraat kararı verilebilecek hâlde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Bu düzenleme sanığın lekelenmeme hakkı açısından özel öneme sahiptir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/423, K. 2024/162, 22.5.2024: Kurul, mahkûmiyet için suçun sanık tarafından işlendiğinin şüpheye yer bırakmayacak biçimde ispatını aramış; aydınlatılamayan hususların sanık aleyhine yorumlanamayacağını yinelemiştir. Yazarın değerlendirmesi: CMK m. 223 bakımından beraat ile mahkûmiyet arasındaki çizgi, olasılık değil ispat standardıdır.

XXXVI. ŞÜPHEDEN SANIK YARARLANIR İLKESİ

Ceza yargılamasının en temel sonuç kurallarından biri in dubio pro reo, yani şüpheden sanık yararlanır ilkesidir. Bu ilke masumiyet karinesinin ispat hukukundaki sonucudur.

Sanığın suçu işleyip işlemediği, kastının bulunup bulunmadığı, nitelikli hâlin gerçekleşip gerçekleşmediği, suç tarihindeki durum, suçun konusu, netice ile fiil arasındaki nedensellik gibi mahkûmiyete etki eden konularda giderilemeyen şüphe sanık aleyhine kullanılamaz. Bununla birlikte ilke hâkimin araştırma yükümlülüğünün alternatifi değildir. Önce mümkün olan deliller araştırılır; şüphe makul araştırma tamamlandıktan sonra hâlâ giderilemiyorsa sanık lehine sonuç doğurur.

Şüphenin alanı yalnız fail kimliği değildir

“Şüpheden sanık yararlanır” ilkesi çoğu zaman yalnız “suçu kimin işlediği bilinmiyorsa beraat” şeklinde dar anlaşılır. Oysa ilke, ceza sorumluluğunu ağırlaştıran her maddi olgu bakımından işler. Silah kullanılıp kullanılmadığı, suçun gece vakti işlenip işlenmediği, zarar miktarı, failin yaşı, kastın yöneldiği netice veya zincirleme suç koşulları konusunda giderilemeyen şüphe de sanık lehine değerlendirilmelidir.

Aynı ilke cezanın belirlenmesinde de önem taşır. Mahkûmiyet kesin olsa bile cezanın artmasına neden olacak bir nitelikli hâl yeterince ispatlanmamışsa temel suçtan hüküm kurulması gerekir. Mahkûmiyetin kesinliği, ağırlaştırıcı olgunun da kesin olduğu anlamına gelmez.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/423, K. 2024/162, 22.5.2024: Ceza mahkûmiyetinin ihtimale değil kesin ve açık ispata dayanması; delillerin bir kısmının seçilip diğerlerinin göz ardı edilmemesi gerektiği belirtilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Alternatif makul açıklama ortadan kaldırılamıyorsa mahkûmiyet kurulamaz.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/587, K. 2022/502, 29.6.2022: Kurul, sanığın azmettirme eyleminin sabit olduğu sonucuna oy çokluğuyla ulaşmış; bununla birlikte olayın gerçekleşme biçimindeki belirsizlikleri şüpheden sanık yararlanır ilkesi çerçevesinde değerlendirerek azmettirmenin kasten öldürmeye değil kasten yaralamaya yönelik olduğunun kabulü gerektiğine karar vermiştir. Kararda eylemin hiç sabit olmadığı ve beraat gerektiği yönünde karşı oylar da bulunmaktadır. Yazarın değerlendirmesi: İn dubio pro reo yalnız “fiil işlendi mi?” sorusuna değil, kastın kapsamı ve suç vasfı gibi ceza sorumluluğunu ağırlaştıran maddi sorunlara da uygulanır.

XXXVII. GEREKÇELİ KARAR HAKKI

Gerekçe, hükmün meşruiyet belgesidir. CMK m. 230 mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşlerin, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesinin, kabul edilen ve reddedilen delillerin, hukuka aykırı yöntemle elde edilen delillerin, ulaşılan kanaatin, sabit görülen fiilin, hukuki nitelendirmenin ve cezanın belirlenmesine ilişkin nedenlerin gösterilmesini zorunlu kılmaktadır.

Gerekçe “Dosya kapsamı, sanığın savunması, tanık beyanları ve tüm deliller birlikte değerlendirildiğinde…” şeklindeki kalıp cümleden ibaret olamaz. Gerçek gerekçe; hangi delilin neden güvenilir bulunduğunu, çelişkili delillerden birinin neden diğerine üstün tutulduğunu, sanığın esaslı savunmasının neden reddedildiğini, hukuka aykırılık iddiasının neden kabul veya reddedildiğini ve alternatif olay açıklamasının neden mümkün görülmediğini açıklamalıdır.

Gerekçenin bulunmaması veya sonucu etkileyebilecek esaslı iddia ve itirazların cevapsız bırakılması kanun yolu ve anayasal denetim bakımından da ağır sonuç doğurabilir. Gerekçe, kararın sonradan süslenmesi değil, karar verme sürecinin kendisidir.

Gerekçenin üç muhatabı

Gerekçeli kararın en az üç muhatabı vardır. Birincisi sanık ve taraflardır; neden kaybettiklerini veya kazandıklarını anlayabilmelidirler. İkincisi kanun yolu merciidir; kararın hukuka uygunluğunu denetleyebilmelidir. Üçüncüsü ise toplumdur; yargısal gücün keyfî kullanılmadığını görebilmelidir. Bu nedenle gerekçe, yalnız mahkemenin kendi dosya notu değildir.

İyi gerekçe, delilleri sıralamakla değerlendirmek arasındaki farkı gözetir. “Tanık A şöyle dedi, bilirkişi raporu şunu söyledi, HTS kaydı dosyadadır” biçimindeki özet, henüz gerekçe değildir. Gerekçe bu veriler arasındaki ilişkiyi kurmalı; hangi delilin hangi vakıayı neden ispatladığını ve çelişkilerin nasıl çözüldüğünü göstermelidir.

Kanaatimce gerekçenin en güçlü kalite testi şudur: Kararı okumayan fakat dosyanın temel tartışmalarını bilen bağımsız bir hukukçu, yalnız gerekçeyi okuyarak mahkemenin hangi soruya hangi delille cevap verdiğini anlayabiliyor mu? Cevap hayırsa, karar uzun olsa bile gerekçe zayıftır.

XXXVIII. HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI: 2026 REJİMİ

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumu son yıllarda yoğun mevzuat ve anayasal denetim değişikliklerine uğramıştır. 2026 yılında CMK m. 231’in HAGB’ye ilişkin hükümleri yeniden düzenlenmiş ve kurumun şartları ile kanun yolu rejiminde önemli değişiklikler yapılmıştır.

Güncel sistemde, yargılama sonunda kanunda öngörülen sınırlar içinde kalan hapis veya adli para cezası bakımından; sanığın önceki mahkûmiyet durumu, kişilik özellikleri ve yeniden suç işlemeyeceği yönündeki kanaat ile suç nedeniyle doğan zararın giderilmesi gibi koşullar dikkate alınarak HAGB kararı verilebilir. Denetim süresinin olumlu geçirilmesi hâlinde açıklanması geri bırakılan hükmün ortadan kaldırılması ve davanın düşmesi sonucu doğar.

2026 değişikliklerinin en önemli sonuçlarından biri HAGB kararlarına karşı kanun yolu sisteminin genişlemesidir. HAGB, artık yalnız dar biçimsel denetimle sınırlı bir yapı olarak ele alınmamakta; kanundaki şartlar dâhilinde istinaf ve devamında temyiz denetimi gündeme gelebilmektedir. Ayrıca bazı ağır insan hakları ihlali niteliğindeki suçlar bakımından HAGB uygulanmasının sınırlandırılması, cezasızlıkla mücadele açısından önem taşır.

HAGB’nin hüküm teorisindeki özel konumu

HAGB, sanığın beraat ettiği bir kurum değildir; mahkeme önce suçun işlendiği sonucuna ulaşarak mahkûmiyet hükmünü kurar, ardından kanundaki şartlar varsa bu hükmün açıklanmasını geri bırakır. Bu nedenle HAGB kararı verilirken de ispat standardı tam olarak sağlanmış olmalıdır. “Nasıl olsa hüküm açıklanmayacak” düşüncesiyle daha düşük ispat standardı uygulanamaz.

HAGB’nin sanık açısından pratik sonuçları, denetim süresi ve ileride hükmün açıklanabilmesi ihtimali nedeniyle ciddi olabilir. Bu nedenle mahkemenin HAGB’ye geçmeden önce suçun sübutuna, hukuki nitelendirmeye ve şartların varlığına ilişkin gerekçesi açık olmalıdır. Kanun yolu denetiminin genişlemiş olması bu gerekçe ihtiyacını daha da belirgin hâle getirmiştir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2022/29013, 3.12.2025 bölüm toplantısı sonucu: Kararın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki esaslı iddiaların gerekçede karşılanmaması nedeniyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Mahkemenin her iddiaya yanıt vermesi gerekmez; fakat sonucu değiştirebilecek esaslı savunmayı cevapsız bırakması mümkün değildir.

AYM, B. No: 2023/48518, 3.9.2026 bölüm toplantısı sonucu: İdari yaptırım bağlamında da olsa, kararın sonucunu değiştirebilecek esaslı iddiaların karşılanmaması gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Gerekçe, hüküm sonucunu ilan eden değil, sonuca götüren düşünce zincirini denetlenebilir kılan unsurdur.

AYM, Metin Duran, B. No: 2018/33546, 28.1.2021: Gerekçeli karar tebliğ edilmeden kanun yolu sürecinin işletilmesi savunma için gerekli zaman ve kolaylık hakkını ihlal etmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Gerekçe yalnız mahkemenin iç denetimi için değil, tarafın etkili kanun yolu kullanabilmesi için de zorunludur.

XXXIX. BASİT YARGILAMA USULÜ

Kovuşturmanın her zaman klasik duruşma biçiminde yürütülmesi gerekmez. CMK m. 251 belirli yaptırım sınırları içindeki suçlarda asliye ceza mahkemesine basit yargılama usulünü uygulama imkânı tanımaktadır. Bu usulde iddianame sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilir; yazılı beyanları alınır ve bazı durumlarda duruşma yapılmadan hüküm kurulabilir.

Basit yargılama, yargının hızlandırılması bakımından işlevsel olmakla birlikte ceza muhakemesinin sözlülük ve doğrudanlık ilkelerinden önemli ölçüde ayrılır. Bu nedenle maddi olayın tartışmalı olduğu, tanık güvenilirliğinin belirleyici olduğu, yüzleşmenin gerekli bulunduğu veya teknik delillerin sözlü tartışılmasına ihtiyaç duyulduğu dosyalarda usul ekonomisi ile adil yargılanma arasında dikkatli denge kurulmalıdır. İtiraz üzerine genel duruşmalı yargılama mekanizmasının devreye girmesi bu bakımdan önemli bir güvencedir.

Basit yargılamada dosya seçiminin önemi

Basit yargılamaya uygunluk yalnız suçun yaptırım sınırına bakılarak değerlendirilmemelidir. Bazı düşük yaptırımlı suçlar, ispat bakımından son derece karmaşık olabilir. Örneğin tek tanığın güvenilirliğine, kamera görüntüsünün kimliklendirilmesine veya teknik cihaz ölçümüne dayanan dosyada duruşma yapılmadan hüküm kurulması, şeklen mümkün görünse bile olayın özelliği bakımından yeterli olmayabilir.

Bu nedenle basit yargılama, “hafif suç = kolay ispat” denklemine indirgenmemelidir. Usulün seçimi, uyuşmazlığın niteliğini de dikkate alan gerçek bir yargısal değerlendirme gerektirir.

XL. ÇOCUKLARIN KOVUŞTURULMASI

Çocuk ceza adaleti yetişkin ceza adaletinin küçültülmüş biçimi değildir. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, algılama yeteneği, sosyal çevresi, aile ilişkileri, eğitimi ve yeniden topluma kazandırılma ihtiyacı ceza muhakemesinin bütün aşamalarında dikkate alınmalıdır.

2026 yılında yapılan değişikliklerle on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından sosyal incelemenin kovuşturma öncesi önemini artıran düzenlemeler getirilmiştir. Sosyal inceleme, çocuğun yalnız fiiline değil, çocuğun içinde bulunduğu koşullara bakmayı zorunlu kılan çocuk adaletinin özüne uygundur. Çocuk sanığın duruşmasının kapalı yapılması da mahremiyet ve damgalanmama hakkının önemli bir parçasıdır.

Çocuk yargılamasında temel amaç yalnız geçmiş fiile tepki vermek değil, çocuğun gelecekte suçtan uzaklaştırılmasını, eğitim ve gelişim sürecinin korunmasını sağlamaktır.

Çocuğun üstün yararı ve ceza muhakemesi

Çocuğun üstün yararı ilkesi, suç isnadının ciddiyetini ortadan kaldırmaz; fakat muhakemenin yürütülme biçimini değiştirir. Duruşma dili çocuğun anlayabileceği düzeyde olmalı, müdafi ve sosyal çalışma görevlilerinin katkısı gerçek anlamda kullanılmalı ve çocuğun yargılama sürecinin sonuçlarını anlayabilmesi sağlanmalıdır.

Çocuğun gelişim düzeyi, özellikle ikrarın güvenilirliği ve sorgu koşulları bakımından ayrıca önemlidir. Otorite karşısında daha kolay uyum gösteren veya soruyu tam anlamadan onaylama eğilimi taşıyan çocukların beyanları, yetişkin sanık beyanıyla aynı varsayımlarla değerlendirilmemelidir.

XLI. KAÇAK SANIĞIN KOVUŞTURULMASI: 2026 GELİŞMELERİ

Kaçaklık, sanığın muhakemeden bilinçli biçimde uzak durduğu özel bir durumdur. 2026 değişiklikleriyle kaçak sanık hakkında kovuşturmanın yürütülmesi ve sanığın sorgusu yapılmamışsa verilebilecek kararların sınırı yeniden ele alınmıştır.

Buradaki temel denge iki ihtiyaç arasındadır: sanığın süreci sürekli biçimde kilitlemesinin önlenmesi ve şahsen savunma hakkının özünün korunması. Sanığın sorgusu yapılmadan mahkûmiyet veya benzeri ağır sonuç doğuran kararların kurulmasına getirilen sınırlamalar bu dengeyi sağlamaya yöneliktir. Kaçak sanığın daha sonra savunma hakkını kullanmak istemesi hâlinde olağanüstü yeniden inceleme mekanizmalarının erişilebilir olması da adil yargılanma bakımından önemlidir.

Kaçaklık ile yokluk aynı şey değildir

Her duruşmaya gelmeyen sanık kaçak değildir. Kaçaklık, kanundaki koşulları bulunan ve kişinin yargılamadan bilinçli biçimde kaçındığı özel statüdür. Bu nedenle kaçaklık hükümleri uygulanmadan önce yapılan arama işlemleri, çağrıların usulüne uygunluğu ve kişinin gerçekten ulaşılmaz hâle gelme davranışı dikkatle değerlendirilmelidir.

Kaçaklık statüsünün ağır sonuçları bulunduğundan mahkemenin gerekçesi soyut olmamalıdır. Savunma hakkının sınırlandığı her özel usulde olduğu gibi, istisna genişletilerek genel kurala dönüştürülmemelidir.

XLII. DURUŞMA TUTANAĞI

Ceza yargılamasında duruşmada ne yaşandığının kanun yolu denetimine aktarılması esas olarak tutanak üzerinden gerçekleşir. Bu nedenle tutanak sanığın savunmasını, tanık anlatımlarını, delil taleplerini, ret kararlarını, itirazları, ara kararları, savcının mütalaasını ve son sözü doğru biçimde yansıtmalıdır.

Eksik tutanak yalnız idari problem değildir. İstinaf veya temyiz merciinin ilk derece yargılamasında savunma hakkının kullanılıp kullanılmadığını değerlendirmesini doğrudan etkiler. Savunma avukatının kritik açıklamaların, itirazların ve ara kararların tutanağa doğru geçirilmesini takip etmesi bu nedenle pratikte hayati öneme sahiptir.

Duruşma tutanağının savunma stratejisindeki yeri

Müdafi açısından celse sonunda tutanağın kontrol edilmesi çoğu zaman dosyanın kendisi kadar önemlidir. Yapılan itirazın, ret gerekçesinin, tanığın kritik cevabının veya süre talebinin tutanağa yanlış geçirilmesi, kanun yolu aşamasında “bu husus ileri sürülmemiştir” sonucuna yol açabilir. Gerekirse tutanağın düzeltilmesi talep edilmelidir.

Ses ve görüntü kaydı kullanılan sistemler geliştikçe tutanak ile gerçek duruşma arasındaki farkın azaltılması mümkündür. Ancak hangi teknik sistem kullanılırsa kullanılsın, kanun yolu merciinin erişebileceği güvenilir bir duruşma kaydı, doğrudanlık ilkesinin ikinci derece denetimdeki kaybını kısmen telafi edebilir.

XLIII. MAKUL SÜREDE YARGILANMA

Geç gelen adaletin bazı durumlarda adalet olmaktan çıkabileceği ceza muhakemesinde özellikle belirgindir. Uzun süren kovuşturma sanığın yıllarca suç isnadı altında yaşamasına, tutukluluğun uzamasına, tanık hafızasının zayıflamasına, delillerin kaybolmasına ve mağdurun belirsizlik içinde kalmasına neden olabilir.

Makul sürede yargılanma hakkı kişilerin uzun yargılama nedeniyle yaşayacağı maddi ve manevi baskıyı azaltmayı ve adalet sistemine güveni korumayı amaçlar. Ancak hızlı yargılama ile adil yargılama birbirine karıştırılmamalıdır. Hız uğruna savunma taleplerinin reddedilmesi adaleti hızlandırmaz; yargılamayı eksiltir. İdeal olan gereksiz gecikmenin önlendiği fakat gerekli savunma zamanının korunduğu yoğunlaştırılmış muhakemedir.

Makul süre değerlendirmesinde neler önemlidir?

Yargılamanın makul olup olmadığı yalnız takvim hesabıyla belirlenmez. Davanın karmaşıklığı, sanık ve müdafiin davranışları, kamu makamlarının özeni ve kişi açısından yargılamanın taşıdığı önem birlikte değerlendirilir. On sanıklı, uluslararası adli yardımlaşma gerektiren bir dosya ile iki tanıklı basit bir dosyanın aynı sürede bitmesi beklenemez.

Bununla birlikte sistemik iş yükü, uzun gecikmeleri sınırsız biçimde haklı çıkarmaz. Devlet, adalet sistemini makul sürede karar verebilecek kapasitede örgütlemekle yükümlüdür. Özellikle tutuklu dosyalarda zaman unsuru çok daha yoğun bir hak problemine dönüşür.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Kudła/Polonya [BD], B. No: 30210/96, 26.10.2000: AİHM makul süre güvencesinin, kişilerin uzun süren yargılama belirsizliğine maruz kalmasını önleme ve adalet sistemine güveni koruma işlevini vurgulamıştır. Yazarın değerlendirmesi: Makul süre değerlendirmesinde davanın karmaşıklığı, başvurucunun ve makamların davranışı ile uyuşmazlığın kişi açısından önemi birlikte dikkate alınır.

XLIV. İLK DERECE HÜKMÜ KOVUŞTURMANIN SONU DEĞİLDİR

CMK’nın tanımına göre kovuşturma hükmün kesinleşmesine kadar devam eder. Bu nedenle ilk derece kararı önemli bir dönüm noktasıdır fakat kovuşturmanın hukuki sonu değildir. İlk derece mahkemesi yanılabilir. Kanun yolları bu nedenle yalnız formal bir üst inceleme değil, ceza muhakemesinin hata düzeltme mekanizmasıdır.

Kanun yolunun işlevi yalnız hata bulmak değildir

Kanun yolları üç işlev taşır: somut uyuşmazlıkta hukuka aykırılığı gidermek, mahkemeler arasında uygulama birliğini güçlendirmek ve yargısal kararın meşruiyetini artırmak. Özellikle istinaf, maddi olay ve delil değerlendirmesine belirli ölçüde yeniden temas ederek ilk derece hatalarını düzeltme kapasitesine sahiptir.

Bu nedenle etkili kanun yolu, başvuru dilekçesinin verilebilmesinden fazlasını ifade eder. Tarafın gerekçeli karara ulaşabilmesi, dosyayı inceleyebilmesi, belirli itirazlarını ileri sürebilmesi ve bunların üst mahkeme tarafından gerçekten değerlendirilmesi gerekir.

XLV. İSTİNAF

CMK m. 272 uyarınca ilk derece mahkemesi hükümlerine karşı kural olarak istinaf yoluna başvurulabilir. Kanunda bazı hükümler bakımından kesinlik sınırları ve re’sen inceleme hâlleri öngörülmüştür. İstinaf, hem hukuki hem de belirli ölçülerde maddi olay ve delil değerlendirmesinin yeniden ele alınabildiği ikinci derece yargılama niteliğindedir.

İstinaf süresi

Güncel sistemde istinaf başvuru süresi gerekçeli hükmün tebliğine bağlanmış ve iki haftalık süre esas alınmıştır. Uygulamada eski kaynaklarda yer alan daha kısa sürelerin güncel olmadığına özellikle dikkat edilmelidir.

Bölge adliye mahkemesinin yetkileri

Bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddedebilir, bazı hukuka aykırılıkları düzelterek esastan reddedebilir, mutlak hukuka aykırılık hâllerinde hükmü bozabilir veya gereken durumlarda davayı yeniden görerek duruşma açıp yeni hüküm kurabilir. Bu nedenle istinaf yalnız dosya üzerinden yapılan sınırlı bir hukukilik denetimi değildir.

İstinaf dilekçesi nasıl düşünülmelidir?

İstinaf, ilk derece savunmasının kopyalanacağı bir aşama değildir. Etkili istinaf dilekçesi, hükmün gerekçesini hedef almalıdır. Hangi maddi kabulün hangi delille çeliştiği, hangi usul talebinin yanlış reddedildiği, hangi hukuki nitelendirmenin hatalı olduğu ve bu hatanın sonuca etkisi açıkça gösterilmelidir.

Özellikle duruşma açılması isteniyorsa bunun nedeni somutlaştırılmalıdır. Tanığın yeniden dinlenmesi neden gerekli, hangi delilin doğrudan incelenmesi gerekiyor, ilk derece mahkemesinin hangi değerlendirmesi yalnız dosya üzerinden düzeltilemez? Bu sorulara cevap veren başvuru, istinaf merciinin denetim alanını daha görünür hâle getirir.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Ekbatani/İsveç, B. No: 10563/83, 26.5.1988: Üst mahkemenin hem maddi olayı hem suçluluk sorununu yeniden değerlendirdiği durumda, özellikle güvenilirlik değerlendirmesi önem taşıyorsa duruşma yapılmamasının adil yargılanma hakkı bakımından sorun doğurabileceği kabul edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: İstinaf yalnız dosya denetimi olmaktan çıkıp maddi vakıayı yeniden belirliyorsa doğrudanlık ve sözlülük yeniden önem kazanır.

XLVI. ALEYHE DEĞİŞTİRME YASAĞI

CMK m. 283’e göre istinaf yoluna yalnız sanık lehine başvurulmuşsa yeniden verilen hüküm önceki hükümle belirlenmiş cezadan daha ağır olamaz. Bu ilkenin amacı sanığın kanun yoluna başvurmaktan çekinmesini önlemektir. Sanık “İtiraz edersem cezam daha da artabilir” korkusuyla hukuki denetimden vazgeçmeye zorlanmamalıdır.

Aleyhe değiştirme yasağının psikolojik işlevi

Kanun yolu hakkı, kullanılması hâlinde kişinin daha ağır cezayla karşılaşma korkusu yaratıyorsa fiilen zayıflar. Aleyhe değiştirme yasağı bu nedenle teknik ceza belirleme kuralından fazlasıdır; başvuru özgürlüğünü koruyan bir güvence niteliğindedir. Bununla birlikte yasağın hangi karar ve yaptırım unsurlarını kapsadığı somut kanun yolu yapısı içinde ayrıca değerlendirilmelidir.

XLVII. TEMYİZ

CMK m. 286’nın temel kuralı, bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bozma dışındaki hükümlerinin kanunda öngörülen şartlarla temyiz edilebilir olmasıdır. Aynı maddede temyiz edilemeyecek kararlar için kapsamlı istisnalar düzenlenmiştir. Bazı suçlar bakımından ise kesinlik istisnalarının uygulanmadığı özel düzenlemeler bulunmaktadır.

Temyiz süresi

Güncel sistemde temyiz süresi de gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Temyiz nedeninin kural olarak hükmün hukuki yönüne ilişkin olması gerekir. Yargıtay, olay hâkimliğinin yerine geçerek sınırsız biçimde delilleri yeniden değerlendiren üçüncü bir ilk derece mahkemesi değildir; temel fonksiyonu hukukilik denetimidir.

Temyizde hukukilik denetiminin sınırı

Yargıtay çoğu durumda tanığın yüz ifadesini veya duruşma atmosferini yeniden değerlendirmez; fakat delil değerlendirmesinin mantıksal ve hukuki sınırlarını denetleyebilir. Hüküm gerekçesi kendi içinde çelişkiliyse, bir delile kanunen taşıyamayacağı anlam yüklenmişse, suçun unsurları yanlış yorumlanmışsa veya usuli güvence ihlal edilmişse bunlar hukukilik denetiminin konusudur.

Temyiz dilekçesinde “deliller yanlış değerlendirildi” şeklindeki genel ifade yerine, hukuki hatanın ne olduğu gösterilmelidir. Örneğin “mahkeme tanık beyanını değerlendirmede yanıldı” demek yerine, tanığın sorgulanamaması, tek belirleyici delil olması ve dengeleyici güvence bulunmaması gibi somut hukuki sorunlar ortaya konulmalıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, Metin Duran, B. No: 2018/33546, 28.1.2021: Gerekçeli hüküm öğrenilmeden kanun yolu gerekçelerinin etkili biçimde hazırlanamayacağı kabul edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Kanun yolu hakkının etkili kullanımı, kararın gerekçesine gerçek erişimi gerektirir.

XLVIII. HUKUKA KESİN AYKIRILIK HÂLLERİ

CMK m. 289, temyiz dilekçesinde ileri sürülmese dahi dikkate alınacak bazı ağır usul ihlallerini düzenlemektedir. Bunlardan başlıcaları mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi, yasaklı veya reddi gereken hâkimin hükme katılması, görev ve yetki ihlalleri, duruşmada bulunması zorunlu kişinin yokluğu, açıklık ilkesinin ihlali, hükmün gerekçesiz olması, savunma hakkının önemli konuda sınırlandırılması ve hükmün hukuka aykırı delile dayanmasıdır.

Bu liste, aslında adil ceza muhakemesinin “kırmızı çizgilerini” göstermektedir. Bu ihlallerden bazıları sonucun değişip değişmeyeceği tartışmasına bırakılmaksızın yargılamanın meşruiyetini zedeleyen niteliktedir.

Mutlak ve nispi hukuka aykırılık ayrımının düşünsel temeli

Usul hukukunda her hata aynı ağırlıkta değildir. Bazı hatalarda “bu yanlışlık olmasaydı sonuç değişir miydi?” sorusu anlamlı olabilir. Ancak savunma hakkının esaslı biçimde sınırlandırılması, yasaklı hâkimin karara katılması veya hukuka aykırı delile dayanılması gibi bazı ihlaller yargılamanın yapısal güvenilirliğine dokunur. Kanunun kesin hukuka aykırılık rejimi bu farkı görünür kılar.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/1132, K. 2016/406: Sanığa son söz verilmemesi savunma hakkının kısıtlanması niteliğinde mutlak bozma sebebi kabul edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: CMK m. 289’daki hukuka kesin aykırılık hâlleri, yargılamanın güvenilirliğini doğrudan etkileyen çekirdek usul güvenceleridir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2020/230, K. 2020/356: Sanıktan sonra müdafiin yeniden açıklama yapması üzerine sanığa tekrar son söz verilmeden hüküm kurulması da bozma nedeni sayılmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Mutlak aykırılık, yalnız hakkın tamamen hiç tanınmamasında değil, işlevsiz bırakılmasında da ortaya çıkabilir.

XLIX. TEMYİZ VE DOĞRUDANLIK ARASINDAKİ SINIR

Üst mahkemenin dosya üzerinden yaptığı denetim ile sanığın suçlu olup olmadığı hakkında ilk kez doğrudan hüküm kurması aynı şey değildir. Özellikle ilk derece mahkemesinin beraat ettiği sanığın üst mahkemece mahkûm edilmesi söz konusu olduğunda, tanık güvenilirliği veya sanığın anlatımı belirleyiciyse doğrudanlık ve duruşma hakkı daha büyük önem kazanır.

AİHM yaklaşımında üst mahkemenin maddi olayı ve suçluluk sorununu yeniden değerlendirerek mahkûmiyete yöneldiği hâllerde, somut olayın özelliklerine göre sanığı veya önemli tanıkları doğrudan dinlemesi gerekebilir. Kanun yolu yargılaması da adil yargılanma bütünlüğünün bir parçasıdır.

Beraatten mahkûmiyete geçişte doğrudanlık

İlk derece mahkemesi tanığı bizzat dinleyip güvenilir bulmayarak beraat kararı vermişse, üst mahkemenin yalnız yazılı tutanağı okuyarak aynı tanığı güvenilir kabul edip mahkûmiyet kurması doğrudanlık bakımından daha yoğun bir sorun yaratır. Çünkü yazılı tutanak, kişisel delilin bütün özelliklerini taşımaz.

Buna karşılık uyuşmazlık yalnız hukuk normunun yorumuna ilişkinse veya maddi vakıa tartışmasızsa üst mahkemenin duruşma açma ihtiyacı azalabilir. Dolayısıyla doğrudanlık gereksinimi, kanun yolu merciinin hangi konuda yeni değerlendirme yaptığına bağlıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Ekbatani/İsveç, B. No: 10563/83, 26.5.1988: Üst mahkemenin suçluluk ve olgusal meseleler hakkında tam inceleme yaptığı durumda duruşma yapılmasının önemine işaret edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Üst derece mahkemesi ilk kez veya yeniden güvenilirlik değerlendirmesi yapacaksa dosya üzerinden incelemenin sınırları daralır.

AİHM, Orhan Şahin/Türkiye, B. No: 48309/17, 12.3.2024: Mahkûmiyet bakımından önemli kişisel delilin hükmü kuran mahkemece doğrudan dinlenmemesi doğrudanlık güvencesi bakımından ihlal sonucuna yol açmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Doğrudanlık, yalnız ilk dereceye özgü şekli bir ritüel değil, kişisel delilin güvenilirliğini değerlendiren merci bakımından işlevsel bir güvencedir.

L. KESİNLEŞME VE KOVUŞTURMANIN SONA ERMESİ

Kovuşturma hükmün kesinleşmesiyle sona erer. Bu noktadan sonra kişi artık sanık değil, mahkûmiyet hâlinde hükümlü statüsündedir. Kesin hüküm, hukuki güvenlik, yargı kararlarının bağlayıcılığı ve aynı fiilden yeniden yargılanmama ilkeleri bakımından önem taşır.

Bununla birlikte kesin hüküm mutlak dokunulmazlık anlamına gelmez. Yargılamanın yenilenmesi, kanun yararına bozma ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itirazı gibi olağanüstü kanun yolları, kesinleşmeden sonra veya olağan denetimin dışında ortaya çıkan ağır hukuka aykırılıkların giderilmesine hizmet eder. Bunlar olağan kovuşturmanın devamı değil, kesin hükmün istisnai denetim mekanizmalarıdır.

Kesin hüküm ile maddi doğruluk arasındaki gerilim

Hukuk düzeni bir noktada uyuşmazlığın sona ermesini ister; aksi hâlde kimse hukuki durumunun kesinleştiğinden emin olamaz. Buna karşılık ağır bir adli hata ortaya çıktığında “kesinleşti” denilerek gerçeğin tamamen görmezden gelinmesi de adalet duygusunu sarsar. Olağanüstü kanun yolları, hukuki güvenlik ile maddi adalet arasındaki istisnai dengeyi kurmak için vardır.

Bu yolların istisnai olması önemlidir. Olağan kanun yollarında ileri sürülebilecek her itirazın daha sonra “olağanüstü yol” üzerinden tekrar açılması, kesin hükmün anlamını ortadan kaldırır. Bu nedenle olağanüstü denetim, gerçekten kanunun öngördüğü ağır hata ve yeni durumlarla sınırlı tutulmalıdır.

LI. KOVUŞTURMADA SAVUNMA HAKKININ GERÇEK ANLAMI

Savunma hakkı sanığa yalnız “konuşma fırsatı verilmesi” değildir. Etkili savunma şu unsurların birlikte varlığını gerektirir:

1. suçlamayı bilmek

2. dosyaya ulaşabilmek

3. delili inceleyebilmek

4. yeterli hazırlık zamanı bulabilmek

5. müdafiden yararlanabilmek

6. tanığa soru sorabilmek

7. kendi tanığını gösterebilmek

8. bilirkişi raporuna karşı çıkabilmek

9. hukuka aykırı delili tartışabilmek

10. savcının mütalaasına cevap verebilmek

11. hukuki nitelendirme değişirse ek savunma yapabilmek

12. son sözünü kullanabilmek

13. gerekçeli karar alabilmek

14. etkili kanun yoluna başvurabilmek

Bu zincirin halkalarından biri esaslı biçimde kopmuşsa “müdafi vardı” veya “sanığın savunması alındı” denilmesi tek başına adil yargılanmanın gerçekleştiğini göstermez.

Savunma hakkının nicelik değil etkililik ölçütü

Bir sanığın on kez konuşmuş olması, savunmasının etkili olduğu anlamına gelmeyebilir. Asıl mesele kritik delile ulaşabilmiş, onu inceleyebilmiş, karşı delil sunabilmiş ve karar vericiyi etkileyebilecek gerçek bir fırsata sahip olmuş mudur? Adil yargılanmada hakların sayısı değil, işlevsel kapasitesi önemlidir.

Bu nedenle mahkeme tutanaklarında “sanığa söz verildi”, “müdafi hazırdı”, “delil talebi alındı” gibi kayıtlar başlangıçtır; son nokta değildir. Hakkın kullanılmasının önünde pratik engel bulunup bulunmadığı da incelenmelidir.

LII. SİLAHLARIN EŞİTLİĞİ

Ceza yargılamasında savcılık ile sanığın kurumsal gücü eşit değildir. Savcının kolluk, kamu kurumları, teknik laboratuvarlar ve kamu veri tabanları üzerinden delile ulaşma imkânı savunmadan doğal olarak daha geniştir. Silahların eşitliği ilkesi bu gerçek eşitsizliği görmezden gelmez.

Amaç matematiksel eşitlik değil, taraflardan birinin diğerine kıyasla esaslı usuli dezavantaja düşmemesidir. Delile erişim, dijital verilerin incelenmesi, uzman yardımına ulaşma, tanık sorgulama ve süre talepleri bu ilkenin somut görünüm biçimleridir.

Savunmanın yapısal dezavantajı

Ceza soruşturması boyunca devlet delili ilk gören, saklayan ve çoğu kez teknik olarak analiz eden taraftır. Savunma kovuşturma aşamasında bu hazır dosyayla karşılaşır. Bu yapısal asimetri, silahların eşitliğini ceza yargılamasında özellikle önemli kılar. Eşitlik, savunmaya savcılıkla aynı kurumları vermek değil; iddianın dayandığı materyali gerçek anlamda sınayacak araçları sağlamaktır.

Örneğin binlerce satırlık ham dijital kayıt savunmaya salt PDF çıktısı olarak verilmiş, fakat iddianın kullandığı analiz yazılımına veya veri tabanına erişim hiç sağlanmamışsa kâğıt üzerinde erişim var görünmesine rağmen etkili inceleme mümkün olmayabilir. Usuli eşitlik bu tür pratik gerçekliği hesaba katmalıdır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2021/31045, 20.5.2026 bölüm toplantısı sonucu: Savunmanın belirleyici dijital veriye ilişkin bilirkişi incelemesi talebinin karşılanmaması somut olayda silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlaline yol açmıştır. Yazarın değerlendirmesi: Taraflara aynı sayıda dilekçe hakkı vermek yeterli değildir; savunmanın iddia delilini gerçekten sınayabileceği araçlara sahip olması gerekir.

AİHM, Stoimenov/the former Yugoslav Republic of Macedonia (karar tarihindeki resmî devlet adı), B. No: 17995/02, 5.4.2007: İddia makamının uzman görüşüne karşı savunmanın etkili teknik karşı inceleme imkânından yoksun kalması taraflar arasındaki adil dengeyi bozmuştur. Yazarın değerlendirmesi: Silahların eşitliği, teknik ve uzmanlık gerektiren delillerde “karşı araçlara erişim” boyutuna sahiptir.

LIII. KOVUŞTURMANIN EN TEHLİKELİ HATASI: SORUŞTURMA DOSYASINI “GERÇEK” SANMAK

Uygulamadaki en ciddi zihinsel tehlikelerden biri, soruşturma dosyasının başlangıçtan itibaren “olayın kendisi” gibi görülmesidir. Oysa soruşturma dosyası olayın kendisi değildir. Dosya; kolluk tarafından seçilen tutanaklardan, belirli sorularla alınan ifadelerden, savcılık tercihleriyle toplanmış delillerden ve belirli teknik incelemelerden oluşan bir temsil biçimidir.

Kovuşturmanın varlık nedeni bu temsilin doğruluğunu sınamaktır. Eğer mahkeme soruşturma dosyasındaki anlatıyı başlangıç varsayımı kabul eder ve savunmayı yalnız bu varsayımı çürütecek bir mekanizma gibi görürse masumiyet karinesi fiilen tersine döner.

İddianame bir iddiadır. Savcılık delili bir delildir. Kolluk tutanağı bir belgedir. Hiçbiri tek başına hakikat değildir.

Hakikat iddiası ancak çelişmeli yargılamanın sınamasından sonra hükme dönüşebilir.

Soruşturma dosyasının “ankraj etkisi”

İnsan zihni ilk karşılaştığı anlatıya gereğinden fazla ağırlık verme eğilimindedir. Ceza dosyasında bu psikolojik risk, mahkemenin kovuşturmanın başında yalnız soruşturma makamınca düzenlenmiş geniş bir dosyayla karşılaşması nedeniyle büyür. İddianame, kolluk tutanakları ve ilk raporlar bir “başlangıç hikâyesi” yaratır. Savunma daha sonra bu hikâyeye cevap vermeye çalışır.

Mahkemenin profesyonel görevi bu ankraj etkisini kırmaktır. Lehe delil, alternatif açıklama ve soruşturmadaki varsayımların doğruluğu, aynı merak ve ciddiyetle incelenmelidir. Aksi hâlde kovuşturma, iddia makamının kurduğu anlatının onay sürecine dönüşebilir.

LIV. GEREKÇENİN “SONRADAN YAZILAN” DEĞİL, KARARI ÜRETEN UNSUR OLMASI

Sağlıklı muhakemede önce sonuç bulunup sonra ona gerekçe aranmaz. Doğru akış delil → tartışma → değerlendirme → hukuki nitelendirme → sonuç şeklindedir. Bunun tersine çevrilmesi, yani önce sonucun zihinde kurulup sonra bu sonuca uygun delillerin seçilmesi doğrulama yanlılığına açık bir muhakeme biçimidir.

Ceza hâkiminin profesyonel tarafsızlığı yalnız dış baskılardan bağımsız olmak değil, kendi ilk kanaatinden de gerektiğinde uzaklaşabilme yeteneğini gerektirir. Gerekçe bu zihinsel disiplinin dışarıdan denetlenebilir hâle gelmesini sağlar.

Bilişsel yanlılıklar ve yargısal karar

Doğrulama yanlılığı, yalnız hukuk dışı kişilere özgü değildir; hâkim, savcı ve avukatlar da insan zihninin genel eğilimlerine tabidir. İlk kanaati destekleyen delili daha güçlü, tersini gösteren delili daha zayıf görme eğilimi özellikle uzun soruşturmalarda artabilir. Bunun panzehiri kişisel “objektif olduğuma inanıyorum” düşüncesi değil, usuli disiplindir: karşı görüşü dinlemek, lehe delili ayrı değerlendirmek, alternatif hipotezi açıkça test etmek ve gerekçeyi yazılı hâle getirmek.

Bu açıdan gerekçeli karar yalnız dış denetim aracı değildir; karar vericiyi kendi düşüncesini sınamaya zorlayan içsel bir kalite kontrol mekanizmasıdır. Yazıya dökülemeyen kanaatin, hukuki kanaat olarak yeterince olgunlaşmamış olma ihtimali vardır.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AYM, B. No: 2022/29013, 3.12.2025 bölüm toplantısı sonucu: Sonucu değiştirebilecek esaslı iddiaların kararda karşılanmaması gerekçeli karar hakkının ihlali olarak tespit edilmiştir. Yazarın değerlendirmesi: Gerekçe, önceden verilmiş bir sonucu süslemek değil; delil ile hüküm arasındaki akıl yürütmeyi görünür kılmaktır.

LV. “MADDİ GERÇEK” İLE “USUL” ARASINDAKİ YAPAY AYRIM

Uygulamada zaman zaman “Usul hatası var ama sonuç zaten doğru.” yaklaşımına rastlanmaktadır. Bu düşünce ceza muhakemesinin doğasını yanlış kavrar. Sanığa tanık sorgulatılmamışsa, kritik dijital veri savunmaya açılmamışsa veya hukuka aykırı delil kullanılmışsa “sonucun yine aynı olacağı” kesin olarak bilinemez.

Usul, gerçeğe sonradan eklenen biçim değildir. Usul, gerçeği sınama yöntemidir.

Bu nedenle adil muhakeme ile doğru hüküm arasında kopmaz bağ bulunmaktadır.

“Sonuç doğruysa usul önemsizdir” düşüncesinin mantıksal sorunu

Bir usul ihlalinin sonucu etkilemediğini söyleyebilmek için önce ihlal olmasaydı ne olacağını bilmek gerekir. Oysa savunmanın hiç sorgulayamadığı tanığın çapraz sorguda ne söyleyeceği veya incelenemeyen dijital verinin hangi çelişkiyi göstereceği bilinemez. Bu nedenle bazı usul ihlallerinde “sonuç zaten değişmezdi” cümlesi, kanıtlanması mümkün olmayan bir varsayıma dayanır.

Adil yargılanma güvencelerinin önemi tam burada ortaya çıkar: hukuk, kararın doğruluğunu yalnız sonuca bakarak değil, sonuca giden yöntemin güvenilirliği üzerinden de sınar.

Yüksek yargı kararları ve uygulama sonuçları

AİHM, Jalloh/Almanya [BD], B. No: 54810/00, 11.7.2006: Büyük Daire, şüphelinin iradesine rağmen kusturucu madde uygulanarak delil elde edilmesini AİHS m. 3’e, bu yolla elde edilen delilin mahkûmiyette kullanılmasını da yargılamanın bütünü bakımından AİHS m. 6’ya aykırı bulmuştur. Yazarın değerlendirmesi: Usul, gerçeğe sonradan eklenen şekil değil, gerçeğin hukukça kabul edilebilir biçimde sınanmasının yöntemidir.

AİHM, Gäfgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1.6.2010: Büyük Daire, ağır kötü muamele tehdidi nedeniyle AİHS m. 3 ihlali bulmuş; ancak sonraki yargılamanın bütünü ve mahkûmiyetin dayanakları nedeniyle AİHS m. 6 §§ 1 ve 3 yönünden ihlal bulunmadığına karar vermiştir. Yazarın değerlendirmesi: “Sonuç doğru olabilir” düşüncesi yasak yöntemi meşrulaştırmaz; bununla birlikte kötü muamele ihlali ile yargılamanın bütünü bakımından m. 6 ihlali birbirinden ayrı hukuki testlerdir.

LVI. 2025–2026 DÖNEMİNİN ÖNE ÇIKAN GÜNCEL GELİŞMELERİ

Bu makalenin güncellendiği 15 Eylül 2026 itibarıyla kovuşturma hukuku bakımından özellikle şu başlıklar takip edilmelidir:

Güncellik bakımından yöntem notu

Ceza muhakemesi son yıllarda sık kanun değişikliğine ve anayasal denetime konu olduğu için özellikle süreler, kanun yolları, HAGB, çocuk yargılaması ve özel usuller konusunda eski basılı kaynaklarla yetinmek risklidir. Uygulayıcının somut işlem tarihinde yürürlükte bulunan kanun metnini ve değişikliklerin yürürlük maddelerini ayrıca kontrol etmesi gerekir.

Aynı şekilde Anayasa Mahkemesinin iptal kararlarında karar tarihi ile iptal hükmünün yürürlüğe girdiği tarih farklı olabilir. Bir hükmün iptal edilmiş olması, her durumda aynı gün hukuk düzeninden çıktığı anlamına gelmez. CMK m. 226/4 çevresindeki 2026 gelişmesi bunun tipik örneğidir.

1. HAGB rejimindeki 2026 değişiklikleri: CMK m. 231 çevresinde kurumun şartları ve kanun yolu sistemi yeniden şekillenmiştir.

2. Genetik veriler: CMK m. 80 çevresinde kayıt, kullanım, saklama ve imha rejimini etkileyen değişiklikler yapılmıştır.

3. Kaçak sanık: CMK m. 247/3 kapsamında sanığın sorgusu yapılmadan verilebilecek kararların sınırı yeniden düzenlenmiştir.

4. Çocuklar bakımından sosyal inceleme: On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal incelemenin iddianame denetimindeki önemi artırılmıştır.

5. İstinaf ve temyiz süreleri: Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık süre sisteminin güncel olduğu gözetilmelidir.

6. CMK m. 226/4: Ek savunmanın bildirimine ilişkin düzenleme hakkında AYM’nin yürürlüğü ileri tarihe bırakılmış iptal kararı bulunmaktadır.

7. AYM ve AİHM içtihadı: Doğrudanlık, tanık sorgulama, müdafi yardımından yararlanma, dijital delile erişim, silahların eşitliği ve gerekçeli karar konuları güncelliğini korumaktadır.

LVII. KOVUŞTURMANIN DÖRT TEMEL EŞİĞİ: İSNAT – İSPAT – GÜVENCE – GEREKÇE

Soruşturma evresini “eşik – yetki – güvence – gerekçe” ekseninde okumak mümkün olduğu gibi kovuşturmanın da dört temel sütun üzerinde değerlendirilebileceği kanaatindeyim:

1. İsnat

Sanık neyle suçlandığını açık ve somut biçimde bilmelidir. Belirsiz isnat savunulamaz.

2. İspat

İsnat, hukuka uygun delillerle sanığın mahkûmiyetine yeter kesinlikte ispatlanmalıdır. Şüphe, mahkûmiyet değildir.

3. Güvence

İspata ulaşılırken savunma, müdafi, tanık sorgulama, doğrudanlık, çelişmeli yargılama, silahların eşitliği ve hukuka aykırı delil yasağı korunmalıdır.

4. Gerekçe

Mahkemenin bütün bunlardan hangi sonuçları çıkardığı dışarıdan denetlenebilir biçimde açıklanmalıdır. Bu dört unsurdan biri yoksa ceza muhakemesinin meşruiyet zinciri eksilir.

Dört eşik modelinin uygulamadaki kullanımı

Bu model bir dava dosyasını incelerken pratik kontrol listesine dönüştürülebilir. İsnat başlığında “fiil somut mu, tarih ve mağdur belli mi, suçun unsurları anlatılmış mı?”; ispat başlığında “her unsur hangi delille kanıtlanıyor?”; güvence başlığında “savunma bu delili inceleyip sınayabildi mi?”; gerekçe başlığında ise “mahkeme bütün tartışmaları neden-sonuç ilişkisiyle cevapladı mı?” soruları sorulur.

Bu dört basamak, dosyanın büyüklüğünden bağımsız çalışır. Bin klasörlü örgütlü suç dosyasında da tek tanıklı basit yaralama dosyasında da aynı temel sorular geçerlidir. Bu nedenle model, ceza muhakemesinin karmaşık teknik ayrıntılarını kaybetmeden genel yapıyı görmeye yardımcı olur.

LVIII. ELEŞTİREL DEĞERLENDİRME: İYİ BİR KOVUŞTURMA NASIL OLMALIDIR?

Kanaatimce ceza yargılamasının kalitesi mahkûmiyet veya beraat oranıyla ölçülemez. İyi bir ceza mahkemesi çok mahkûmiyet veren mahkeme değildir; çok beraat veren mahkeme de değildir.

İyi mahkeme, suçlamayı açık belirleyen, sanığın savunmasını gerçekten dinleyen, lehe ve aleyhe delili aynı ciddiyetle inceleyen, soruşturma kabullerini sorgulayabilen, hukuka aykırı delili dosyanın ağırlığından bağımsız dışlayabilen, tanık güvenilirliğini tartışabilen, bilirkişi raporunu hüküm yerine koymayan, dijital delilin kaynağını denetleyen, tutuklamayı cezalandırma aracına dönüştürmeyen, esaslı savunmaya gerekçeli cevap veren ve şüpheyi sanığın üzerine yüklemeyen mahkemedir.

Ceza adaleti sisteminin başarı ölçüsü “Kaç kişi cezalandırıldı?” değil, “Suçluluğu hukuka uygun biçimde ortaya konulan kişi cezalandırılırken, suçluluğu ispatlanamayan kişinin özgürlüğü ne ölçüde korunabildi?” sorusunun cevabıdır.

Etkin ceza adaleti ile hak güvenceleri karşıt değildir

Hak güvencelerinin güçlü olması, ceza adaletinin zayıf olması demek değildir. Tam tersine hukuka uygun ve iyi gerekçelendirilmiş mahkûmiyet kararları, hem mağdurun adalet beklentisini hem toplumun yargıya güvenini daha güçlü biçimde karşılar. Usuli eksikliklerle kurulmuş ve yıllar sonra bozulan mahkûmiyet, ne mağdur ne sanık ne de toplum açısından gerçek bir başarıdır.

Ceza adaletinde etkinlik, yalnız dosyayı hızlı kapatmak değil; ilk seferde mümkün olduğunca doğru, denetlenebilir ve haklara uygun karar vermektir. Bu nedenle kalite ile hız arasında zorunlu bir karşıtlık yoktur. İyi dosya hazırlığı, yoğunlaştırılmış duruşma ve açık ara kararlar hem süreyi kısaltabilir hem adaleti güçlendirebilir.

LIX. SONUÇ

Kovuşturma evresi ceza muhakemesinin gerçek sınav alanıdır. Soruşturma şüphe üretir. İddianame isnadı mahkemeye taşır. Fakat suçluluk ancak mahkeme tarafından, adil yargılanma güvenceleri içinde ve hukuka uygun deliller değerlendirilerek belirlenebilir.

Bu nedenle iddianamenin kabulü suçluluğun kabulü değildir. Tutuklama mahkûmiyet değildir. Savcının mütalaası hüküm değildir. Bilirkişi raporu hüküm değildir. Kolluk tutanağı gerçekliğin kendisi değildir. Tanık beyanı sorgulanamaz hakikat değildir. Dijital kayıt teknik olduğu için yanılmaz değildir. Ve vicdani kanaat gerekçeden bağımsız bir sezgi değildir.

Ceza muhakemesinin meşruiyeti, devletin suç işlediğini düşündüğü kişiye karşı da hukuk kurallarına bağlı kalabilme kapasitesinde yatar. Bir hukuk devletini güçlü yapan şey yalnız suçluyu cezalandırabilmesi değildir. Asıl güç, cezalandırma yetkisine sahip olduğu hâlde bu yetkiyi hukukla sınırlandırabilmesidir.

Açık bir isnat olmadan savunma olmaz. Savunma olmadan çelişme olmaz. Çelişme olmadan güvenilir ispat olmaz. Hukuka uygun ispat olmadan mahkûmiyet olmaz. Gerekçe olmadan da yargısal meşruiyet olmaz.

Ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşmak elbette önemlidir. Fakat hukuk devletinde soru yalnızca “Gerçekte ne oldu?” değildir. Aynı zamanda “Biz bunun ne olduğunu hangi hukuka uygun yöntemle bildik?” sorusudur. İşte kovuşturma evresinin gerçek anlamı bu ikinci soruda ortaya çıkar.

Son söz: Kovuşturma bir doğrulama değil, sınama sürecidir

Kovuşturmanın özü, soruşturmanın ürettiği iddiayı doğrulamak değil sınamaktır. Mahkeme iddianamenin destekçisi, savunma ise onu çürütmekle yükümlü taraf değildir. İspat yükü iddia makamında kalır; mahkeme bağımsız hakem ve maddi gerçeği hukuka uygun yöntemlerle araştıran yargı merciidir; savunma ise devletin cezalandırma iddiasını etkili biçimde sınayan zorunlu kurumsal güçtür.

Bu nedenle iyi bir kovuşturmanın sonunda mahkûmiyet de beraat de hukuk devleti açısından başarılı bir sonuç olabilir. Başarı, önceden beklenen sonuca ulaşmakta değil; sonucun açık isnat, güvenilir ispat, gerçek savunma ve denetlenebilir gerekçe üzerinden kurulmuş olmasındadır.

UYGULAMA EKİ: KOVUŞTURMA DOSYASI İNCELEME YÖNTEMİ

Kapsamlı bir ceza dosyasının savunma açısından incelenmesi, belgelerin kronolojik sırayla okunmasından ibaret bırakıldığında önemli bağlantılar gözden kaçabilir. Daha sistemli yöntem, dosyayı olay – suç unsuru – delil – usul – karşı açıklama eksenlerinde beş ayrı katmanda incelemektir.

A. Olay kronolojisi

İlk olarak tarafsız bir kronoloji oluşturulmalıdır. Bu kronolojide yalnız iddianamedeki anlatı değil, tartışmasız tarihler, iletişim kayıtları, kamera saatleri, sağlık belgeleri ve tanıkların olay zamanına ilişkin ifadeleri birlikte gösterilir. Amaç savunma hikâyesi yazmak değil, hangi zaman aralıklarının kesin, hangilerinin varsayımsal olduğunu görmektir.

B. Suç unsurları tablosu

İkinci katmanda isnat edilen suçun maddi ve manevi unsurları tek tek ayrılır. Her unsurun karşısına iddia makamının dayandığı delil yazılır. Bir unsurun karşısı boş kalıyorsa veya yalnız diğer unsurdan türetilen varsayımla dolduruluyorsa, dosyanın temel ispat açığı ortaya çıkar.

C. Delil güvenilirliği tablosu

Üçüncü katmanda her delil için kaynak, elde ediliş hukuku, bütünlük, aidiyet, iç tutarlılık, dış doğrulama ve karşı delil imkânı değerlendirilir. Dijital materyal, tanık, bilirkişi, teşhis, belge ve ikrar aynı güvenilirlik testine tabi değildir; her delil türünün kendine özgü hata mekanizması vardır.

D. Usul ihlalleri ve zaman çizelgesi

Dördüncü katmanda tebligatlar, müdafi görevlendirmesi, sorgu tarihleri, tutukluluk incelemeleri, bilirkişi raporlarının tebliği, süre talepleri ve ara kararlar ayrı bir zaman çizelgesine alınır. Böylece savunma hakkının hangi noktada daraldığı veya bir kanun yolu süresinin ne zaman başladığı daha güvenli biçimde görülebilir.

E. Alternatif açıklama ve yanlışlanabilirlik

Son katmanda savunmanın alternatif olay anlatısı kurulurken yalnız “sanık yapmadı” denilmemeli; iddia senaryosunun hangi veride kırıldığı gösterilmelidir. Güçlü alternatif açıklama, bütün delillerle uyumlu olmak zorunda değildir; ancak mahkûmiyet için gereken kesinliği makul biçimde sarsabilecek kadar somut ve olgusal temelli olmalıdır.

Bu beş katman birlikte kullanıldığında savunma, yüzlerce sayfalık dosyayı birkaç temel uyuşmazlık noktasına indirebilir. Mahkemeye sunulan dilekçe ve sözlü savunma da böylece daha kısa olmak zorunda kalmadan daha odaklı hâle gelir. Genişlik ile dağınıklık aynı şey değildir; iyi hukuki metin, kapsamlı malzemeyi anlaşılır bir mantık içinde düzenler.

İçtihatların kullanımına ilişkin not

Bu çalışmada karar özetleri, ilgili başlığın açıklayıcı tamamlayıcısı olarak kullanılmıştır. Anayasa Mahkemesi kararlarında bireysel başvuru numarası ile karar tarihi veya resmî Bölüm Toplantısı Gündemi ve Sonuçları kaydı; Yargıtay kararlarında esas ve karar numarası ile doğrulanabilen hâllerde karar tarihi; AİHM kararlarında başvuru numarası ve karar tarihi esas alınmıştır. Tam gerekçeli metni henüz yayımlanmamış 2025–2026 tarihli bireysel başvuru kararlarında yalnız Anayasa Mahkemesinin resmî bölüm toplantısı sayfasında ilan edilen konu ve sonuç aktarılmış, Mahkemece yayımlanmamış bir gerekçe atfedilmemiştir. “Yazarın değerlendirmesi” ibaresi, yüksek mahkemenin ulaştığı sonuçtan ayrı olarak bu çalışmada çıkarılan hukuki yorumu göstermektedir. Karar özeti hükmün tamamının yerine geçmez; somut dosyada kullanılmadan önce kararın tam metni ve olay özellikleri ayrıca incelenmelidir.

KAYNAKÇA

A. Mevzuat ve Uluslararası Metinler

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, özellikle m. 36, 37 ve 38.
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu.
• 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu.
• 7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul 16.7.2026, RG 31.7.2026, S. 33326.
• 7593 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul 8.8.2026, RG 18.8.2026, S. 33344.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, özellikle m. 6.

B. Yargı Kararları ve Kurumsal Kaynaklar

Anayasa Mahkemesi – norm denetimi ve bireysel başvuru kararları:

• AYM, E. 2025/18, K. 2026/66, 26.3.2026 (CMK m. 226/4’te ek savunma bildiriminin müdafie yapılmasını yeterli sayan üçüncü cümlenin iptali).
• AYM, Selçuk Arslan, B. No: 2020/19752, 6.2.2025.
• AYM, Kadir Toprak, B. No: 2022/2407, 9.10.2024.
• AYM, Metin Duran, B. No: 2018/33546, 28.1.2021.
• AYM, B. No: 2020/31584, 6.5.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/3575, 3.9.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2019/38141, 14.9.2021 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/5590, 3.12.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2021/31045, 20.5.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/105470, 17.7.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2020/15720, 7.1.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2023/11796, 21.7.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2023/43037, 2.9.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2023/17717 ve 2023/18192, 7.1.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonuçları.
• AYM, B. No: 2021/48545, 7.1.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2021/51332, 3.9.2026 tarihli İkinci Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/20317, 3.12.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/75251, 7.1.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2022/29013, 3.12.2025 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.
• AYM, B. No: 2023/48518, 3.9.2026 tarihli Bölüm Toplantısı Sonucu.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu:

• YCGK, E. 2010/8-134, K. 2010/217.
• YCGK, E. 2016/1132, K. 2016/406, 8.11.2016.
• YCGK, E. 2020/230, K. 2020/356, 9.7.2020.
• YCGK, E. 2020/142, K. 2021/630, 14.12.2021.
• YCGK, E. 2019/587, K. 2022/502, 29.6.2022.
• YCGK, E. 2022/166, K. 2023/164, 22.3.2023.
• YCGK, E. 2023/423, K. 2024/162, 22.5.2024.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi:

• AİHM, Piersack/Belçika, B. No: 8692/79, 1.10.1982.
• AİHM, De Cubber/Belçika, B. No: 9186/80, 26.10.1984.
• AİHM, Ekbatani/İsveç, B. No: 10563/83, 26.5.1988.
• AİHM, Van Mechelen ve Diğerleri/Hollanda, B. No: 21363/93, 21364/93, 21427/93 ve 22056/93, 23.4.1997.
• AİHM, Kudła/Polonya [BD], B. No: 30210/96, 26.10.2000.
• AİHM, Jalloh/Almanya [BD], B. No: 54810/00, 11.7.2006.
• AİHM, Stoimenov/the former Yugoslav Republic of Macedonia, B. No: 17995/02, 5.4.2007.
• AİHM, Salduz/Türkiye [BD], B. No: 36391/02, 27.11.2008.
• AİHM, Gäfgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1.6.2010.
• AİHM, Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık [BD], B. No: 26766/05 ve 22228/06, 15.12.2011.
• AİHM, Schatschaschwili/Almanya [BD], B. No: 9154/10, 15.12.2015.
• AİHM, Orhan Şahin/Türkiye, B. No: 48309/17, 12.3.2024.
• AİHM, Bülent Bekdemir/Türkiye, B. No: 42881/18, 17.6.2025.

Kurumsal içtihat rehberi:

• European Court of Human Rights, Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights – Right to a Fair Trial (Criminal Limb), güncelleme: 28.2.2026.

C. Öğreti

• Yenisey, Feridun / Nuhoğlu, Ayşe, Ceza Muhakemesi Hukuku, 13. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Eylül 2025.
• Centel, Nur / Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, 23. Baskı, Beta Basım Yayın, İstanbul, Eylül 2025.
• Öztürk, Bahri / Tezcan, Durmuş / Erdem, Mustafa Ruhan / Alan, Esra / Sırma Gezer, Özge / Saygılar, Yasemin F. / Özaydın, Özdem / Erden Tütüncü, Efser / Tok, Mehmet Can, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Eylül 2024.
• Ünver, Yener / Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 24. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, Temmuz 2025.
• Gökcen, Ahmet / Alşahin, Mehmet Emin / Çakır, Kerim, Ceza Muhakemesi Hukuku, 8. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, Mayıs 2024.
• Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesinde Vicdani Kanaat, Yetkin Yayınları, Ankara, 2002.
• Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanıklık, US-A Yayıncılık, Ankara, 1996.
• Karakehya, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 6. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
• Gökpınar, Mahmut, “Ceza Muhakemesinin Temel Bir İlkesi Olarak Delillerin Doğrudan Doğruyalığı”, Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(2), 2025, s. 937–986, DOI: 10.54704/akdhfd.1450583.
• Özdemir, Süleyman Emre, “Ek Savunma Hakkı (CMK m. 226)”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 10, S. 1, 2019, s. 87–102, DOI: 10.21492/inuhfd.498930.
• Summers, Sarah J., Fair Trials: The European Criminal Procedural Tradition and the European Court of Human Rights, 1st ed., Hart Publishing, Oxford, 2007.

Av. Taner Şentürk
15 Eylül 2026