Türk Medeni Kanunu 8-35. Maddeleri Şerhi

TÜRK MEDENÎ KANUNU’NUN KİŞİLİK HÜKÜMLERİNE ŞERH (TMK m. 8-35)

Hak Ehliyetinden Gaipliğe: Gerçek Kişinin Hukukî Statüsü, Özerkliği, Korunması ve Varlığının Sona Ermesi - Genişletilmiş ve Açıklamalı Şerh

Av. Taner Şentürk

31 Ağustos 2026

ÖZ

Türk Medenî Kanunu’nun 8 ilâ 35. maddeleri, gerçek kişinin hukuk düzenindeki varlığını doğumdan ölüme kadar izleyen ve kişilik hukukunun temel mimarisini kuran hükümlerdir. Hak ehliyetinin eşitliği ile başlayan düzenleme, kişinin kendi fiilleriyle hukukî sonuç doğurabilmesini belirleyen fiil ehliyeti rejimine; hısımlık ve yerleşim yeri üzerinden kişinin ailevî ve mekânsal statüsüne; kişiliğin kişinin kendi iradesine ve üçüncü kişilerin saldırılarına karşı korunmasına; ad üzerindeki hakka ve nihayet kişiliğin başlangıcı, ölümü, ölüm karinesi ve gaiplik kurumlarına uzanır. Bu çalışma, TMK m. 8-35’i her maddenin güncel metnini ayrı ayrı ortaya koyduktan sonra, öğretideki temel ayrımlar, Anayasa ile özel kanunlar arasındaki bağlantılar ve seçilmiş Yargıtay ile Anayasa Mahkemesi kararları ışığında şerh etmektedir. Şerhin temel tezi, bu hükümlerin birbirinden bağımsız kişiler hukuku kuralları olmadığı; “kim hukuk süjesidir, kim kendi fiiliyle bağlanabilir, kişi hangi sosyal ve mekânsal bağlarla tanımlanır, hukuk kişiyi kendisine ve başkalarına karşı nasıl korur ve kişilik hangi olgularla sona erer?” sorularını ardışık biçimde cevaplayan bütüncül bir kişilik statüsü kurduğudur. Genişletilmiş bu sürümde maddeler, yalnız kavramsal tanımlarla sınırlı bırakılmamış; her hükmün somut hayatta nasıl çalıştığı, hangi komşu hükümle karıştırılabileceği, tipik uygulama örnekleri ve hükmün koruduğu menfaat dengesi ayrıca açıklanmıştır. Böylece şerh, hem akademik başvuru metni hem de uygulayıcının uyuşmazlıkta doğru soruyu kurmasına yardımcı olacak açıklayıcı bir çalışma niteliği taşımayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türk Medenî Kanunu, TMK m. 8-35, hak ehliyeti, fiil ehliyeti, ayırt etme gücü, sınırlı ehliyetsiz, hısımlık, yerleşim yeri, kişilik hakkı, adın korunması, ad değişikliği, ölüm karinesi, gaiplik.

I. GİRİŞ: HUKUK ÖZNESİNİN YAŞAM DÖNGÜSÜ

TMK m. 1-7, özel hukukta normun nasıl bulunacağını ve uygulanacağını gösteren metodolojik omurgayı kuruyordu. Sekizinci maddeden itibaren Kanun artık bu metodolojinin merkezindeki varlığa, yani kişiye döner. İlk soru yalındır: Kim hak sahibi olabilir? Ardından daha güç soru gelir: Kim kendi davranışıyla hukukî sonuç yaratabilir? Bu iki sorunun cevabı verildikten sonra hısımlık ve yerleşim yeri kişinin hukuk düzenindeki ilişkisel konumunu, kişiliğin korunması hükümleri ise kişinin bedeni, iradesi, şerefi, özel hayatı, adı ve diğer kişisel değerleri üzerindeki koruma alanını belirler. Son hükümler doğumdan ölüme, ölümün ispatından gaipliğe uzanarak kişinin hukukî varlığının başlangıç ve bitiş noktalarını düzenler.^[1]

Bu sistematiğin merkezinde “kişilik” sözcüğünün iki farklı fakat bağlantılı anlamı vardır. Birincisi, insanın hak süjesi olmasıdır; kişi haklara ve borçlara ehildir. İkincisi ise insanın sırf insan olması nedeniyle hukukça korunan maddî ve manevî değerler bütünüdür. Hak ehliyeti, kişiyi hukuk düzeninin öznesi yapar; kişilik hakkı ise bu öznenin bedenini, onurunu, özel alanını, kimliğini ve özerkliğini hukukî müdahalelere karşı korur. Bu iki alanın birbirine karıştırılması, fiil ehliyeti bulunmayan bir kişinin kişilik haklarının zayıfladığı gibi son derece yanlış sonuçlara götürebilir.

Kanaatimizce m. 8-35’in ortak fikri “kişinin hukukî özerkliği”dir; fakat özerklik sınırsız bir serbestlik değildir. Hukuk bir taraftan kişinin iradesini tanır, diğer taraftan bu iradenin oluşamadığı veya korunmaya muhtaç olduğu hâllerde temsil ve ehliyetsizlik kuralları kurar; kişinin kendi özgürlüklerinden vazgeçmesini sınırlar; üçüncü kişilerin saldırılarına karşı önleme, durdurma, tespit ve tazminat imkânları sağlar. Böylece kişiler hukuku, yalnız bireyi serbest bırakan değil, bireyin serbestliğini mümkün kılan koruyucu bir statü hukukuna dönüşür.

Bu maddelerin uygulamadaki güçlüğü, çoğunun kısa ve sade görünmesine rağmen birbirine bağlı statü sonuçları üretmesidir. Örneğin bir taşınmaz devri uyuşmazlığında m. 13'teki ayırt etme gücü, m. 15'teki geçersizlik ve m. 16'daki temsilci rızası ayrımı aynı dosyada tartışılabilir. Bir kişilik hakkı uyuşmazlığında ise m. 23'teki vazgeçme yasağı, m. 24'teki hukuka aykırılık ve m. 25'teki dava türleri birlikte çalışır. Bu nedenle şerhte her madde yalnız kendi cümlesi içinde değil, komşu hükümlerle kurduğu işlevsel bağ içinde açıklanmaktadır.

Açıklamalarda özellikle gündelik hayat ile teknik hukuk dili arasındaki mesafeyi azaltmaya çalışıyoruz. Çünkü 'ehliyet', 'yerleşim yeri', 'kişilik hakkı' veya 'gaiplik' gibi kavramlar hukukçu için teknik bir kategori, kişi için ise hayatının çok somut bir anıdır: bir sözleşmenin geçerli olup olmaması, kendi adı üzerinde söz sahibi olabilmesi, özel görüntüsünün yayılmasını durdurabilmesi ya da yıllardır haber alınamayan yakınının mirasının nasıl yönetileceği. Şerhin amacı, normu bu somut insan tecrübesinden koparmadan açıklamaktır.

II. TMK m. 8 - HAK EHLİYETİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Hak Ehliyeti: Hukuk Süjesi Olabilme Yeteneği

Hak ehliyeti, kişinin belirli bir hukukî işlemi yapabilmesi değil, hakların ve borçların sahibi olabilme yeteneğidir. Bu nedenle fiil ehliyetinden önce gelir ve ondan bağımsızdır. Yeni doğmuş çocuk, ağır zihinsel engeli bulunan kişi veya vesayet altındaki kişi kendi iradesiyle işlem yapamayabilir; buna rağmen mülkiyet, miras, alacak, tazminat ve kişilik haklarının sahibi olabilir. Hak ehliyetinin varlığı insan olma olgusuna bağlıdır; kişinin ekonomik gücü, eğitim düzeyi, sağlık durumu veya fiil ehliyeti bunu ortadan kaldırmaz.

2. Eşitlik İlkesi ve “Hukuk Düzeninin Sınırları”

Maddenin ikinci fıkrası, haklara ve borçlara ehil olmada eşitliği kabul eder. Buradaki eşitlik, herkesin her somut hakkı aynı anda ve aynı koşullarda kazanacağı anlamına gelmez. Bazı haklar yaş, evlilik, vatandaşlık, belirli bir meslek veya aile ilişkisi gibi özel şartlara bağlanabilir. Önemli olan, bu farklılaştırmaların kişinin hak süjesi olma niteliğini ortadan kaldırmaması ve hukuk düzeninin meşru amaçlarına dayanmasıdır.

“Hukuk düzeninin sınırları içinde” ibaresi, hak ehliyetinin soyut olarak sınırsız olmadığını gösterir. Örneğin evlenme, evlât edinme, mirasçılık veya belirli kamu ve meslek statülerinde özel şartlar bulunabilir. Ancak bu sınırlamalar istisnaidir ve hak ehliyetinin çekirdeğini yok edecek biçimde yorumlanamaz. Anayasa’nın eşitlik ilkesi ile temel hak güvenceleri, özel hukukta bu sınırların yorumlanmasında üst normatif çerçeveyi oluşturur.^[2]

3. Hak Ehliyeti ile Kişiliğin Başlangıcı Arasındaki Bağ

Madde 8, “her insan” diyerek genel kuralı koyar; kişiliğin ne zaman başladığı ise m. 28’de açıklanır. Çocuk, sağ ve tamamıyla doğduğu anda kişilik kazanır; buna karşılık sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetinden yararlanabilir. Bu yapı, ceninin koşullu ve geçmişe etkili biçimde korunmasını sağlar. Dolayısıyla m. 8 tek başına değil, m. 28 ile birlikte okunmalıdır.

4. Hak Ehliyetinin Somut Görünümü: Hakka Sahip Olmak ile Hakkı Kullanmak Aynı Şey Değildir

Hak ehliyetinin günlük hayattaki anlamı en iyi şu ayrımla anlaşılır: Bir hakkın sahibi olmak başka, o hak üzerinde bizzat işlem yapabilmek başka şeydir. Yeni doğmuş bir çocuk mirasçı olabilir, adına banka hesabı açılabilir, taşınmazın maliki olabilir veya haksız fiil nedeniyle tazminat alacağına sahip olabilir. Ancak bu hakları kendi başına kullanması, devretmesi yahut bunlar üzerinde borçlandırıcı işlem yapması fiil ehliyeti kurallarına bağlıdır. Böylece hukuk, kişinin ekonomik ve sosyal hayata katılmasını irade açıklayabilme yeteneğine bağlamaz; hak sahipliğini daha baştan tanır, kullanımını ise gerektiğinde temsil ve koruma mekanizmalarıyla düzenler.

Bu ayrım özellikle küçükler, kısıtlılar ve ayırt etme gücü bulunmayan kişiler bakımından önemlidir. Bu kişiler hukuk düzeninin dışında değildir; aksine hak ehliyeti bakımından diğer insanlarla aynı temel statüye sahiptir. Koruma rejiminin amacı hak sahipliğini azaltmak değil, hakların kişinin zararına kullanılmasını önlemektir. Bu nedenle ehliyet hukukunu 'hak tanıyanlar' ve 'hak tanınmayanlar' biçiminde okumak hem kanunun sistematiğine hem kişilik değerine aykırıdır.

5. Hak Ehliyeti Sınırlarının Yorumlanması: İstisna Dar, İnsan Değeri Geniş Okunmalıdır

Kanunda belirli bir hakkın kazanılması için yaş, aile ilişkisi, vatandaşlık veya başka bir özel şart aranması, hak ehliyetinin eşitliği ilkesini ortadan kaldırmaz. Burada yapılması gereken, özel şartın hangi hukuki kurumun niteliğinden kaynaklandığını belirlemektir. Örneğin evlenme hakkının kullanılmasında yaş koşulu bulunması, küçüğün genel olarak hak süjesi olmadığı anlamına gelmez; yalnızca evlenme kurumunun kişi ve toplum üzerindeki ağır sonuçları nedeniyle özel bir ehliyet eşiği öngörüldüğünü gösterir.

Kanaatimizce m. 8'in eşitlik boyutu yorumda da etkili olmalıdır. Kişinin yaşı, engelliliği, hastalığı veya ekonomik güçsüzlüğü, kanunun açıkça sınırlamadığı bir hakkın sırf korumacı gerekçelerle fiilen ortadan kaldırılmasına dayanak yapılamaz. Koruma, kişinin hukuk öznesi olma niteliğini küçültmemeli; tersine, haklarını etkili biçimde kullanabilmesi için gerekli desteği sağlamalıdır.

6. Kanaatimiz: Hak Ehliyeti Kişiliğin Asgarî Anayasasıdır

Kanaatimizce m. 8’in en önemli yönü, kişinin hukuk düzenindeki değerini işlem yapabilme yeteneğine bağlamamasıdır. İnsan, iradesini açıklayabildiği için değil insan olduğu için hak süjesidir. Fiil ehliyeti korunma amacıyla sınırlanabilir; fakat bu sınırlama hak ehliyetini değersizleştiremez. Özellikle yaşlılık, engellilik ve bilişsel hastalık bağlamında m. 8’in bu ayrımı, kişinin “korunması” adı altında hukuk öznesi olmaktan çıkarılmasını önleyen temel ilkedir.

III. TMK m. 9 - FİİL EHLİYETİNİN KAPSAMI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Fiil Ehliyeti: Hukukî Sonucu Kendi Davranışıyla Kurabilme

Fiil ehliyeti, hak ehliyetinden farklı olarak kişinin kendi davranışlarıyla hukukî sonuç doğurabilme kapasitesidir. Satım sözleşmesi yapmak, borç üstlenmek, bir hakkı devretmek, ibra etmek, temsil yetkisi vermek veya bir mal üzerinde tasarrufta bulunmak bu alanın tipik görünümüdür. Fiil ehliyetinin temel mantığı, kişinin iradesinin hukuk düzenince bağlayıcı bir irade olarak tanınmasıdır.

Bu nedenle m. 9, yalnız “hak kazanma”yı değil “borç altına girme”yi de birlikte söyler. Hukuk düzeni, kişiye işlem özgürlüğü tanırken işlemin risk ve sonuçlarını taşıyabilecek asgarî zihinsel ve hukukî koşulları da arar. Bu koşullar m. 10-13’te erginlik, ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama biçiminde ayrıntılandırılır.

2. Fiil Ehliyeti Tek Bir Yetki Değildir

Öğretide fiil ehliyeti içinde hukukî işlem ehliyeti, haksız fiil ehliyeti ve dava ehliyeti gibi farklı görünüm alanları ayrılır. Bir kişinin belirli bir işlemi yapabilmesi ile haksız fiilinden sorumlu tutulması aynı normlara dayanmayabilir. Nitekim ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar, kural olarak yasal temsilci rızası olmadan borçlandırıcı işlem yapamazken m. 16/2 uyarınca haksız fiillerinden sorumlu olabilirler.^[3]

3. Usul Hukukuyla İlişki

Dava ehliyeti, maddî hukuktaki fiil ehliyetiyle yakından bağlantılıdır; ancak yargılama hukukunun kendi temsil ve usul güvenceleri vardır. Özellikle küçük ve kısıtlılarda, işlemin kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanılması olup olmadığı ve yasal temsilcinin rolü somut talebe göre değerlendirilmelidir. Bu nedenle “fiil ehliyeti yoksa hiçbir usul işlemi yapamaz” biçimindeki kategorik yaklaşım doğru değildir.

4. Fiil Ehliyetinin Üç Ayrı Yüzü: İşlem, Sorumluluk ve Yargılama

Fiil ehliyeti denildiğinde ilk akla gelen sözleşme yapma yeteneğidir; oysa kavram bundan daha geniştir. Kişinin kendi iradesiyle borçlandırıcı veya tasarruf işlemi yapabilmesi hukukî işlem ehliyetini; hukuka aykırı davranışının sonuçlarından sorumlu tutulabilmesi haksız fiil ehliyetini; mahkemede usul işlemlerini bizzat yürütebilmesi ise dava ehliyetiyle ilgili boyutu gösterir. Bu alanlar birbirine yakın olmakla birlikte her zaman aynı şartlarla ve aynı sonuçlarla işlemez.

Örneğin ayırt etme gücüne sahip bir küçük, yasal temsilcisinin rızası olmadan ağır bir borç altına giremeyebilir; fakat kusurlu ve hukuka aykırı davranışıyla başkasına zarar verirse kanunun öngördüğü şartlarda haksız fiil sorumluluğu doğabilir. Bu örnek, fiil ehliyetinin tek parça bir 'var-yok' statüsü olmadığını, yapılan davranışın niteliğine göre farklı hukukî sonuçlar üretebildiğini gösterir.

5. İşlem Özgürlüğünün Arka Yüzü: Sonuçlara Katlanma

Fiil ehliyeti çoğu zaman özgürlüğün hukukî ifadesi olarak anlatılır; bu doğrudur, fakat eksiktir. Kişi kendi sözleşmesini kurabiliyor, malını devredebiliyor ve borç altına girebiliyorsa, kural olarak yaptığı seçimin sonuçlarını da taşır. Hukuk düzeni ergin ve ayırt etme gücüne sahip kişiyi her kötü ekonomik karardan korumaz. Korumanın başladığı yer, iradenin hukukça yeterli kabul edilemediği veya irade açıklamasının hata, hile, korkutma gibi özel nedenlerle sakatlandığı alandır.

Bu nedenle fiil ehliyeti kuralları ile 'sözleşmeden pişman olma' birbirine karıştırılmamalıdır. Sonradan zararlı olduğu anlaşılan bir işlem, sırf kötü sonuç doğurduğu için ehliyetsizlik nedeniyle geçersiz olmaz. Esas soru, işlemin yapıldığı anda kişinin hukuk düzeninin aradığı karar verme kapasitesine sahip olup olmadığıdır.

6. Kanaatimiz: Fiil Ehliyeti Özgürlük ile Sorumluluğun Kesişimidir

M. 9, kişiye hukukî kaderini kendi iradesiyle kurma imkânı tanır. Fakat aynı anda, o iradeye borçlandırıcı sonuç bağlar. Bu sebeple fiil ehliyeti yalnız bir özgürlük yetkisi değil, hukukî sorumluluğu üstlenebilme kapasitesidir. Ehliyet kurallarının koruyucu niteliği, bu iki yön birlikte görüldüğünde daha iyi anlaşılır.

IV. TMK m. 10 - FİİL EHLİYETİNİN GENEL KOŞULLARI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Üç Kümülatif Koşul

Madde, tam fiil ehliyetini üç koşula bağlar: ergin olmak, ayırt etme gücüne sahip olmak ve kısıtlı bulunmamak. Bu şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde kişi kural olarak kendi işlemleriyle hak kazanabilir, borç altına girebilir ve malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunabilir. Koşullardan birinin eksikliği ise kişinin hangi ehliyet grubunda yer aldığını belirler.

Erginlik daha çok objektif ve süreklilik taşıyan bir statüdür; ayırt etme gücü ise işlemin yapıldığı an ve işlemin niteliğine göre göreli biçimde incelenebilir. Kısıtlılık ise mahkeme kararıyla kurulan bir koruma statüsüdür. Böylece m. 10, farklı nitelikte üç unsuru tek bir fiil ehliyeti eşiğinde birleştirir.

2. Ehliyet Grupları ve Kanun Metninin Sınırı

Uygulamada kişiler “tam ehliyetli”, “sınırlı ehliyetsiz” ve “tam ehliyetsiz” gibi öğretisel kategorilerle açıklanır. Bu tasnif öğretici olmakla birlikte kanun metninin yerine geçirilmemelidir. Somut işlemde belirleyici olan, kişinin erginlik ve kısıtlılık statüsünün yanında o işlem bakımından ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı ve özel hükümlerin temsilci rızası arayıp aramadığıdır.

3. Kısıtlılık ile Ayırt Etme Gücü Aynı Şey Değildir

Bir kişi kısıtlanmış olmakla ayırt etme gücünü otomatik olarak kaybetmez. Kısıtlı kişi, ayırt etme gücüne sahipse m. 16’daki sınırlı ehliyetsiz rejimine tâbi olabilir; kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarını kullanabilir ve haksız fiillerinden sorumlu tutulabilir. Bu ayrım, vesayet hukukunda kişinin özerkliğinin korunması bakımından önemlidir.

4. Üç Koşulun Birlikte Okunması: Erginlik Tek Başına Yetmez

Uygulamada en sık yapılan hata, onsekiz yaşını doldurmuş olmayı tam fiil ehliyetiyle özdeşleştirmektir. Oysa m. 10 üç koşulu birlikte arar. Kişi ergin olabilir fakat ayırt etme gücünü geçici veya sürekli olarak kaybetmiş olabilir; yine ergin ve ayırt etme gücüne sahip olduğu hâlde hakkında kısıtlama kararı bulunabilir. Bu ihtimallerde yapılacak hukukî değerlendirmenin sonucu aynı değildir.

Tersinden bakıldığında da aynı dikkat gerekir. Ergin olmayan bir kişinin ayırt etme gücüne sahip olması mümkündür; böyle bir kişi m. 16 çerçevesinde belirli işlemleri temsilci rızasıyla yapabilir, karşılıksız kazanabilir ve kişiye sıkı sıkıya bağlı bazı haklarını bizzat kullanabilir. Dolayısıyla ehliyet analizinde tek bir şarttan hareketle sonuç üretmek yerine bütün unsurların birlikte gösterilmesi gerekir.

5. Ehliyet İncelemesinde Doğru Soru Sırası

Somut bir işlem önüne geldiğinde sağlıklı inceleme sırası şu mantıkla kurulabilir: Önce kişinin işlem anında ayırt etme gücü araştırılır. Ayırt etme gücü yoksa m. 15'in koruyucu rejimi gündeme gelir. Ayırt etme gücü varsa erginlik ve kısıtlılık durumu değerlendirilir; kişi küçük veya kısıtlıysa m. 16'daki sınırlı ehliyetsizlik kuralları uygulanır. Ancak bütün şartlar birlikte mevcutsa tam fiil ehliyetinden söz edilir.

Bu sıra yalnız öğretici bir şema değildir. Davada yanlış hukuki sebebe dayanılmasını da önler. Örneğin bir kişinin yaşlı veya hasta olması doğrudan 'kısıtlı' sayılması sonucunu doğurmaz; kısıtlılık statüsü ile ayırt etme gücü yokluğu farklı olgulardır. Mahkeme gerekçesinde hangi kategoriye hangi maddi vakıa nedeniyle ulaşıldığı açıkça gösterilmelidir.

6. Kanaatimiz: Statü Değil İşlev Merkezli Okuma

Kanaatimizce m. 10-16 uygulanırken kişinin üzerine tek bir “ehliyetsiz” etiketi yapıştırmak yerine, somut hukukî fiilin niteliğine bakılmalıdır. Koruma amacı, kişinin her alandaki iradesini yok saymayı değil, gerçek riskin bulunduğu alanda temsil ve onay mekanizması kurmayı gerektirir.

V. TMK m. 11 - ERGİNLİK

MADDE METNİ

ŞERH

1. Yaş Erginliği

Kanun, erginliği kural olarak onsekiz yaşın doldurulmasına bağlar. Erginlik yaşın başlangıcına değil tamamlanmasına göre hesaplanır ve kişinin artık velâyet altında küçük statüsünde bulunmamasının temel koşuludur. Ergin olmak tek başına tam fiil ehliyeti sağlamaz; m. 10 gereğince ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama koşulları ayrıca aranır.

2. Evlenmeyle Erginlik

İkinci fıkra, geçerli bir evlenmenin kişiyi ergin kılacağını düzenler. Bunun nedeni, evlilikle kurulan bağımsız aile statüsünün kişinin çocuk statüsüyle bağdaşmamasıdır. Evlenmeyle kazanılan erginlik, evliliğin sonradan boşanma veya ölümle sona ermesi hâlinde ortadan kalkmaz; kişi yeniden küçük hâline dönmez.^[4]

3. Erginlik ile Evlenme Ehliyeti Birbirinden Ayrıdır

Evlenmeyle erginliğin varlığı, her küçüğün evlenebileceği anlamına gelmez. Evlenme yaşı ve olağanüstü evlenme izni TMK’nın aile hukukuna ilişkin özel hükümlerinde ayrıca düzenlenmiştir. Dolayısıyla m. 11 sonuç kuralıdır: kanuna uygun bir evlenme gerçekleşmişse bunun kişiler hukuku bakımından sonucu erginliktir.

4. Erginliğin Özel Hukukta Yarattığı Değişim

Erginlik, kişinin çocukluk statüsünden çıkmasının temel dönüm noktasıdır. Kural olarak velâyet sona erer; kişi kendi işlemlerini bizzat yapabilen, dava ve takiplerini kendi adına yürütebilen bağımsız bir hukuk süjesi hâline gelir. Bununla birlikte erginlik, daha önce doğmuş aile bağlarını veya nafaka gibi özel kanuni ilişkileri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Her hukukî sonucun ilgili özel hüküm içinde ayrıca incelenmesi gerekir.

Bu nedenle '18 yaşını doldurdu, artık ailesiyle hiçbir hukukî bağı kalmadı' türü gündelik ifadeler teknik olarak yanlıştır. Erginlik öncelikle kişinin temsil ve fiil ehliyeti statüsünü değiştirir; soybağı, mirasçılık, destek yükümlülükleri ve aile hukukundan doğan başka sonuçlar kendi özel kurallarına göre devam edebilir.

5. Yaşın Hesabı ve İşlem Anının Önemi

Erginlik yaşının tamamlanması objektif bir sınır olduğu için, işlem tarihi çoğu uyuşmazlıkta belirleyici olur. Kişinin sözleşmeyi imzaladığı, vekâlet verdiği veya tasarrufta bulunduğu anda ergin olup olmadığı tespit edilmelidir. Sonradan ergin olması, önceki işlemin geçerliliğini kendiliğinden geriye dönük olarak düzeltmez; gerekiyorsa onama veya özel hükümlerin öngördüğü sonuçlar ayrıca değerlendirilir.

Evlenmeyle erginlik ise yaş erginliğinin alternatifi olan kanuni bir statü sonucudur. Burada asıl dikkat edilmesi gereken, evlenmenin erginlik doğurması ile evlenebilmek için gereken yaş ve izin şartlarının birbirinden farklı düzenlemeler olduğudur. Bir hükmün sonucu, diğer hükmün koşulu hâline getirilmemelidir.

6. Kanaatimiz: Erginlik Sihirli Bir Tam Ehliyet Eşiği Değildir

Onsekiz yaşın doldurulması hukuk güvenliği için gerekli objektif bir sınırdır; fakat kişinin her işlemde rasyonel karar verebildiği varsayımını mutlaklaştırmaz. Ergin kişi dahi somut anda ayırt etme gücünden yoksunsa m. 15 devreye girer. Böylece Kanun, yaş statüsü ile zihinsel karar kapasitesini bilinçli biçimde ayrı tutar.

VI. TMK m. 12 - ERGİN KILINMA

MADDE METNİ

ŞERH

1. Olağan Erginlikten Önce Mahkeme Kararıyla Erginlik

Ergin kılınma, onsekiz yaşını doldurmamış bir küçüğün kanunda öngörülen şartlarla mahkeme kararı sonucu ergin statüsüne geçirilmesidir. Kuralın istisna niteliği nedeniyle m. 12’deki koşullar birlikte aranır: küçük onbeş yaşını doldurmuş olmalı, kendisi istemeli ve velisinin rızası bulunmalıdır. Mahkeme kararı, bu iradeleri otomatik tescil eden bir işlem değil, küçüğün yararını gözeten yargısal bir değerlendirmedir.

2. Küçüğün İradesi Merkezîdir

Ergin kılınmanın küçük tarafından istenmesi zorunludur. Velinin veya başka bir yakının tek taraflı isteğiyle küçüğün çocukluk statüsü sona erdirilemez. Bu şart, ergin kılınmanın ekonomik kolaylık veya aile içi tasarruf aracı hâline gelmesini önler. Küçüğün talebinin bilinçli ve serbest iradeye dayanması gerekir.

3. Çekişmesiz Yargı ve Görev

Ergin kılınma, HMK m. 382’de çekişmesiz yargı işi olarak sayılmıştır. Aksine özel bir görev kuralı bulunmadığından HMK m. 383 uyarınca sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Mahkemenin incelemesi, yalnız yaş ve rıza belgelerinin varlığından ibaret olmayıp erginliğin küçüğün menfaatine uygun olup olmadığına da yönelmelidir.^[5]

4. Sonuçları ve Geri Dönülmezlik

Ergin kılınma kararıyla küçük ergin hâle gelir; ancak m. 10’daki ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama şartları yine önemini korur. Ergin kılınma, geçici bir işlem izni değil statü değişikliğidir. Bu nedenle belirli bir sözleşme için alınan özel izin gibi düşünülmemeli ve sonradan sırf ihtiyaç ortadan kalktı diye küçük statüsüne dönüş sağladığı kabul edilmemelidir.

5. Ergin Kılınmada Mahkemenin Değerlendirmesi: Yaş Yetmez, Yarar da Aranır

M. 12, onbeş yaşın doldurulmasını gerekli kılar; fakat bu yaşa ulaşmak tek başına ergin kılınma için yeterli değildir. Küçüğün talebi, velinin rızası ve küçüğün yararının bulunması birlikte değerlendirilir. Mahkeme, kararın küçük açısından gerçekten bağımsızlık sağlayıp sağlamadığını, yoksa başkalarının ekonomik veya ailevi beklentilerini gerçekleştirmek için mi istendiğini araştırmalıdır.

Ergin kılınma, belirli tek bir sözleşmeye izin verme kararı değildir. Karar verildiğinde kişinin hukukî statüsü bütünüyle değişir. Bu nedenle yalnız 'şirket kuracak', 'miras malını satacak' veya 'ticaret yapmak istiyor' gibi tek işleme bağlı gerekçeler, küçüğün genel olgunluğu ve yararı gösterilmeden yeterli kabul edilmemelidir.

6. Küçüğün İradesinin Korunması ve Temsilcinin Rolü

Kanunun küçüğün kendi isteğini açıkça araması tesadüf değildir. Ergin kılınma, koruma statüsünden çıkışı ifade ettiği için, küçüğün iradesi işlemin merkezindedir. Bu iradenin baskı altında oluşup oluşmadığı ve kararın sonuçlarının küçük tarafından anlaşılıp anlaşılmadığı mahkemece dikkatle değerlendirilmelidir.

Velinin rızası ise küçüğün iradesinin yerine geçen bir irade değildir; ek bir koruma koşuludur. Böylece Kanun, ne küçüğün tek başına her durumda statüsünü değiştirmesine ne de ailenin küçüğü onun isteği dışında ergin statüsüne çıkarmasına izin verir. İki iradenin ve küçüğün yararının birleştiği bir koruma modeli kurulmuştur.

7. Kanaatimiz: Ergin Kılınma, Ekonomik Değil Kişisel Olgunluk Kararıdır

Kanaatimizce mahkeme, “mal satılacak”, “işletme kurulacak” veya “işlemleri kolaylaşacak” gibi salt ekonomik gerekçelerle yetinmemelidir. Ergin kılınma, kişinin hukukî yaşamının bütününe yayılan sonuç doğurduğundan, küçüğün karar kapasitesi, bağımsız yaşam ihtiyacı ve korunma gereksinimi birlikte değerlendirilmelidir.

VII. TMK m. 13 - AYIRT ETME GÜCÜ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Kavramın Çekirdeği: Akla Uygun Davranabilme Yeteneği

Ayırt etme gücü, kişinin yaptığı davranışın anlamını ve muhtemel sonuçlarını kavrayabilmesi ve bu kavrayış doğrultusunda iradesini yönlendirebilmesidir. Kanun, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı ve sarhoşluğu örnekler; “bunlara benzer sebepler” ifadesi katalogun kapalı olmadığını gösterir. Belirleyici olan tanı veya etiket değil, sebebin kişiyi akla uygun davranma yeteneğinden yoksun bırakıp bırakmadığıdır.^[6]

2. Nispi ve İşleme Bağlı Niteliği

Ayırt etme gücü mutlak bir “var/yok” etiketi değildir. Aynı kişi gündelik ve basit bir alışverişi anlayabilecek durumda iken karmaşık bir taşınmaz devrinin veya yüksek riskli finansal işlemin sonuçlarını değerlendiremeyebilir. Aynı şekilde belirli bir hastalık sürekli olmayabilir; kişinin durumu zaman içinde değişebilir. Bu nedenle inceleme, işlemin yapıldığı tarih ve işlemin güçlüğü esas alınarak somutlaştırılmalıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, davranışların sebep ve sonuçlarını anlayıp değerlendirebilme kudreti bulunmayan kişinin kendi iradesiyle hak elde etme ve borç altına girme ehliyetinden söz edilemeyeceğini vurgulamaktadır. 07.02.2018 tarihli E. 2017/4-3121, K. 2018/111 sayılı karar bu yaklaşımın temel örneklerinden biridir.^[7]

3. Tıbbî Tanı ile Hukukî Sonuç Arasındaki Ayrım

Akıl hastalığı veya bilişsel bozukluk hakkında sağlık raporu son derece önemli delildir; fakat “ehliyet” hukukî bir değerlendirmedir. Hekim hastalığı, bilişsel durumu ve karar kapasitesini tespit eder; hâkim ise bu verileri işlemin niteliği ve diğer delillerle birlikte değerlendirir. Özellikle ileri yaş, demans ve Alzheimer uyuşmazlıklarında yalnız yaşa veya tanıya dayanarak otomatik ehliyetsizlik sonucu çıkarılması kişilik özerkliğiyle bağdaşmaz.

Aynı nedenle noter huzurunda işlem yapılmış olması da ayırt etme gücünün tartışılmasını kategorik olarak engellemez. Resmî işlem, güçlü bir delil olabilir; fakat m. 13 ve m. 15’in emredici korumasını bertaraf eden kesin karine değildir.

4. İspat ve Resen Araştırma Boyutu

Bir hukukî işlemin ehliyetsizlik nedeniyle geçersiz olduğu ileri sürüldüğünde, ayırt etme gücünün işlem anındaki varlığı uyuşmazlığın merkezindedir. Hâkim sağlık kayıtlarını, yakın tarihli muayeneleri, işlem öncesi ve sonrası davranışları, tanık anlatımlarını ve gerektiğinde Adlî Tıp değerlendirmesini birlikte ele almalıdır. Ehliyet kamu düzeniyle ve kişinin korunmasıyla yakından ilişkili olduğundan, dosyada ciddi emare bulunduğunda incelemenin yüzeysel bırakılması isabetli değildir.

5. Ayırt Etme Gücünün Göreli Niteliği: Aynı Kişi, Farklı İşlem, Farklı Sonuç

Ayırt etme gücünün en önemli özelliği göreli olmasıdır. Kişinin belirli bir günde gündelik ihtiyaçlarını karşılayabilmesi, karmaşık bir taşınmaz satışının ekonomik ve hukukî sonuçlarını da kavrayabildiğini zorunlu olarak göstermez. Aynı şekilde ileri yaş, tek başına ayırt etme gücünün bulunmadığını kanıtlamaz. İnceleme, kişinin somut işlem bakımından anlamlandırma ve iradesini yönlendirme kapasitesine odaklanmalıdır.

Örneğin ağır bilişsel bozulma yaşayan bir kişi basit bir market alışverişinin ne anlama geldiğini anlayabilir; fakat bütün malvarlığını devreden karmaşık bir sözleşmenin sonuçlarını değerlendiremeyebilir. Hukukî değerlendirme bu ayrımı görebildiği ölçüde hem kişiyi gereksiz vesayetçi müdahaleden korur hem de gerçek karar yetersizliğini görmezden gelmez.

6. Geçici Nedenler ve İşlem Anı

Ayırt etme gücü yalnız sürekli hastalıklarla kaybedilmez. Kanunun saydığı sarhoşluk ve benzeri sebepler, geçici durumların da önemli olduğunu gösterir. Yoğun ilaç etkisi, akut sağlık krizi veya bilinç durumunu geçici olarak bozan başka bir olgu somut olayda aynı yönde değerlendirilebilir. Buradaki mesele kişinin genel hayat hikâyesi değil, hukukî işlemin yapıldığı anda iradesinin ne durumda olduğudur.

Bu nedenle geçmiş veya sonraki tarihli sağlık kayıtları ancak işlem anına ışık tuttukları ölçüde önem taşır. Raporun tarihi ile işlem tarihi arasındaki mesafe, hastalığın seyri, tanık anlatımları ve işlem davranışları birlikte değerlendirilmelidir. Tıbbî veri mahkemeye güçlü bir zemin sunar; fakat nihai hukukî nitelendirme hâkime aittir.

7. Kanaatimiz: “Tanı” Değil “Karar Kapasitesi” Esastır

Kanaatimizce m. 13’ün çağdaş yorumu, insanı hastalık adıyla değil somut karar kapasitesiyle değerlendirmelidir. Koruma amacı, kişiyi gereksiz yere iradesizleştirmeyi değil, gerçekten akla uygun karar veremediği işlemde onu sonuçlardan korumayı gerektirir. Bu, hem hukuk güvenliğinin hem insan onurunun ortak talebidir.

VIII. TMK m. 14 - FİİL EHLİYETSİZLİĞİ - GENEL KURAL

MADDE METNİ

ŞERH

1. Genel Çerçeve

Madde 14, fiil ehliyetsizliğinin üç temel kaynağını sayar: ayırt etme gücünün bulunmaması, küçüklük ve kısıtlılık. Ancak bu hüküm tek başına bütün grupların aynı ölçüde ehliyetsiz olduğu anlamına gelmez. Ayırt etme gücü bulunmayan kişi için m. 15’in çok daha ağır sonuçları; ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlı için ise m. 16’nın sınırlı işlem rejimi uygulanır.

2. Tam Ehliyetsizlik ile Sınırlı Ehliyetsizlik

Öğretide ayırt etme gücünden yoksun kişiler “tam ehliyetsiz”, ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar ise “sınırlı ehliyetsiz” olarak adlandırılır. Bu ifadeler kanunda kenar başlığı olarak kullanılmasa da farklı hukukî sonuçları açıklamak açısından işlevseldir. Tam ehliyetsizin kendi fiiline kural olarak hukukî sonuç bağlanmaz; sınırlı ehliyetsizin işlemleri ise işlemin türüne göre yasal temsilci rızasına, karşılıksız kazanım istisnasına veya kişiye sıkı sıkıya bağlı hak rejimine tâbidir.

3. Koruma Amacı ve Üçüncü Kişinin Güveni

Ehliyet kuralları öncelikle korunmaya muhtaç kişinin menfaatini korur. Bu nedenle karşı tarafın iyi niyeti, özellikle ayırt etme gücü bulunmayan kişinin geçersiz işlemini kural olarak geçerli hâle getirmez. Hukuk güvenliği önemli olmakla birlikte Kanun, işlem güveni ile ehliyetsizin korunması çatıştığında m. 15’te korumaya öncelik vermiştir.

4. M. 14'ün Sistematik İşlevi: Kimlerin Tam Ehliyetli Olmadığını Gösteren Çerçeve

Madde 14, tek başına bütün geçersizlik sonuçlarını ayrıntılı biçimde düzenlemez. Daha çok, fiil ehliyetine ilişkin sistemin kapısını açar: ayırt etme gücü bulunmayanlar ile küçükler ve kısıtlıların tam fiil ehliyetine sahip olmadığını söyler; bunun hangi somut sonuçları doğuracağını ise m. 15 ve m. 16'ya bırakır. Bu nedenle m. 14'ü okurken hemen 'işlem geçersizdir' sonucuna sıçramak yerine kişinin hangi gruba girdiği belirlenmelidir.

Ayırt etme gücü bulunmayan kişi ile ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlı arasında önemli fark vardır. Birincisinde temel sorun hukuken anlamlı iradenin yokluğu iken, ikincisinde irade vardır fakat kişinin korunması için temsilci rızası gibi tamamlayıcı bir mekanizma aranır. Bu iki grubu aynı 'ehliyetsiz' etiketi altında eritmek, kanunun koruma derecelerini görünmez kılar.

5. Koruma ile Özerklik Arasında Kademeli Sistem

TMK'nın ehliyet sistemi ikili değil kademelidir. Bir uçta tam ehliyetli kişi, diğer uçta ayırt etme gücü bulunmayan kişi yer alır; arada ise ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar bulunmaktadır. Bu kademeli yapı, kişinin sahip olduğu karar kapasitesine olabildiğince hukukî değer tanırken, ekonomik ve kişisel riskleri azaltmayı amaçlar.

Kanaatimizce uygulamada da bu kademelilik korunmalıdır. Kişiyi koruma gerekçesiyle her davranışını geçersiz saymak kadar, işlem güveni gerekçesiyle gerçek karar yetersizliğini görmezden gelmek de hatalıdır. Doğru çözüm, ilgili kişinin hangi seviyede karar yeteneğine sahip olduğunu ve kanunun o seviyeye hangi hukukî sonuçları bağladığını açıkça göstermektir.

6. Kanaatimiz: M. 14 Bir Sonuç Maddesi Değil Ayrım Kapısıdır

Madde 14’ün uygulamadaki asıl işlevi, “fiil ehliyeti yoktur” sonucunda durmak değil hangi alt rejime geçileceğini göstermektir. Hâkim ve uygulamacı için ikinci soru mutlaka şudur: Kişinin ayırt etme gücü var mı? Bu soru cevaplanmadan küçüklük veya kısıtlılık üzerinden işlem geçerliliğine ilişkin sonuç kurulamaz.

IX. TMK m. 15 - AYIRT ETME GÜCÜNÜN BULUNMAMASI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Temel Sonuç: Hukukî Sonuç Doğurmama

Madde 15, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin fiiline kural olarak hukukî sonuç bağlamaz. Hukukî işlemler bakımından bu sonuç, geçersizliğin en güçlü görünümlerinden biridir. Çünkü sorun iradenin sakatlanması değil, hukukça bağlayıcı irade oluşturabilecek zihinsel yeteneğin bulunmamasıdır. Sonradan karşı tarafın iyi niyeti veya işlemin ekonomik açıdan yararlı görünmesi kural olarak bu eksikliği gidermez.^[8]

2. Yargıtay’ın Koruyucu Yaklaşımı

Yargıtay, tam ehliyetsizlerin işlemlerinin geçersizliğini kişinin korunmasına yönelik emredici bir ilke olarak ele almaktadır. Hukuk Genel Kurulunun 09.04.2025 tarihli E. 2023/615, K. 2025/217 sayılı kararında da ayırt etme gücünden yoksun kişinin işlemlerinin hukukî sonuç doğurmayacağı ve karşı tarafın iyi niyetinin bu temel korumayı kural olarak bertaraf etmeyeceği vurgulanmıştır.^[9]

3. Kanundaki Ayrık Durumlar

Maddenin başındaki “kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere” kaydı önemlidir. Hukuk düzeni bazı alanlarda tam ehliyetsizin fiiline veya davranışına özel sonuç bağlayabilir; ayrıca haksız fiil hukukunda hakkaniyet sorumluluğu gibi istisnalar özel hükümlerle düzenlenebilir. Bu istisnalar m. 15’in genel kuralını ortadan kaldırmaz ve kıyas yoluyla sınırsız genişletilmemelidir.

Geçersiz işlem nedeniyle tarafların verdiklerini geri istemesi ise sebepsiz zenginleşme, mülkiyet ve istihkak hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Tam ehliyetsizin iade sorumluluğu belirlenirken onu dolaylı biçimde geçersiz işlemin ifasına zorlayacak sonuçlardan kaçınılmalıdır.

4. Ehliyetsizlik İddiası ve Dürüstlük Kuralı

Tam ehliyetsizin veya mirasçılarının sonradan ehliyetsizliğe dayanmasının her somut olayda “hakkın kötüye kullanılması” sayılması mümkün değildir. M. 15’in koruyucu ve emredici niteliği, m. 2 üzerinden kolayca etkisizleştirilemez. Bununla birlikte tamamen farklı bir hukukî kurumdan doğan iade, sorumluluk veya sebepsiz zenginleşme sonuçları somut olayın özelliklerine göre ayrıca incelenebilir.

5. Kesin Hükümsüzlükten Daha Derin Bir Koruma: İradenin Hukukî Değer Kazanmaması

M. 15'in mantığı, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin irade açıklamasını sıradan bir sözleşme sakatlığı olarak görmemesidir. Burada hata veya hilede olduğu gibi var olan bir iradenin bozulması değil, hukuk düzeninin işlem kurabilecek yeterlilikte kabul ettiği iradenin bulunmaması söz konusudur. Bu nedenle geçersizliğin temelinde üçüncü kişiyi cezalandırmak değil, irade sahibi olmayan kişiyi korumak vardır.

Bu yaklaşımın sonucu olarak, karşı tarafın iyiniyetli olması kural olarak geçersiz işlemi geçerli hâle getirmez. İşlem güveni özel hukukta önemli bir değerdir; fakat ayırt etme gücü yokluğunda Kanun, kişinin korunmasına daha yüksek ağırlık verir. Bunun istisnası ancak kanunun açıkça farklı sonuç bağladığı özel durumlardır.

6. Geçersiz İşlem Sonrası İade ve Denge Sorunu

İşlemin m. 15 nedeniyle sonuç doğurmaması, taraflar arasında hiçbir hukukî mesele kalmadığı anlamına gelmez. Teslim edilen malın veya paranın geri verilmesi, zenginleşmenin kapsamı, üçüncü kişilere yapılan devirler ve eşyanın tüketilmiş ya da elden çıkarılmış olması gibi sorunlar başka hukuk kurallarını gündeme getirebilir. Dolayısıyla 'işlem geçersiz' tespiti çoğu uyuşmazlıkta analizin sonu değil başlangıcıdır.

Özellikle ayırt etme gücü bulunmayan kişinin malvarlığının iadesinde koruma amacı gözden kaçırılmamalıdır. İade kurumlarının mekanik uygulanması, geçersizlik kuralının kişiyi koruyan etkisini dolaylı biçimde ortadan kaldırmamalıdır. Somut olayda sebepsiz zenginleşme, aynî hak ve temsil hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

7. Kanaatimiz: İşlem Güveni, İrade Yokluğunu Telafi Etmez

Kanaatimizce m. 15’in en önemli mesajı şudur: hukuk, işlem hızını ve üçüncü kişinin güvenini korurken, gerçekte irade oluşturamayan kişiyi bu güvenin maliyetine dönüştüremez. Resmî şekil, noter işlemi, akrabalık veya piyasa güveni ancak ayırt etme gücünün somut tespitinde delil değeri taşır; bağlayıcı iradenin yokluğunu hukukî kurgu yoluyla var sayamaz.

X. TMK m. 16 - AYIRT ETME GÜCÜNE SAHİP KÜÇÜKLER VE KISITLILAR

MADDE METNİ

ŞERH

1. Sınırlı Ehliyetsizliğin Temel Mantığı

Madde 16, ayırt etme gücüne sahip olmakla birlikte küçüklük veya kısıtlılık nedeniyle tam fiil ehliyeti bulunmayan kişileri korur. Bu kişiler hukukî irade oluşturabilir; ancak borçlandırıcı işlemlerin ekonomik risklerinden korunmaları için yasal temsilci rızası aranır. Böylece sistem tam yasak yerine kontrollü katılım modeli kurar.

2. Rıza: Önceden İzin veya Sonradan Onama

Yasal temsilcinin rızası işlemin yapılmasından önce izin veya sonradan onama biçiminde ortaya çıkabilir; özel vesayet hükümleri bazı işlemler için ek makam izni de arayabilir. Rıza bulunmayan borçlandırıcı işlemin hukukî kaderi, onama imkânı ve karşı tarafın bağlılığı vesayet hukukundaki tamamlayıcı hükümlerle birlikte değerlendirilmelidir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 11.04.2018 tarihli E. 2016/1511, K. 2018/757 sayılı kararı, ayırt etme gücüne sahip kısıtlının temyiz iradesi ve vasinin onayı bağlamında m. 16 ile m. 451’i birlikte değerlendirmiştir. Karar, kısıtlılığın kişinin her hukukî iradesini sıfırlamadığını göstermesi bakımından öğreticidir.^[10]

3. Karşılıksız Kazanma

Kişi sırf yarar sağlayan ve kendisini borç altına sokmayan bir karşılıksız kazanımı yasal temsilci rızası olmadan kabul edebilir. Ancak görünüşte bağış olan bir işlem vergi, bakım, yan edim veya başka yükümlülük getiriyorsa işlemin gerçekten “sırf karşılıksız kazanma” sayılıp sayılamayacağı dikkatle incelenmelidir.

4. Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Haklar

Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda esas, hakkın kişisel özerklik alanına ait olmasıdır. Bu hakların bir kısmı ayırt etme gücü bulunan kişi tarafından bizzat kullanılabilir; bazı özel hükümler ise evlenme, nişanlanma veya belirli sağlık işlemleri gibi alanlarda ek koşullar öngörebilir. Bu nedenle “kişiye sıkı sıkıya bağlı” nitelemesi özel hükmü ortadan kaldıran genel bir serbestlik anahtarı değildir.^[11]

5. Haksız Fiil Sorumluluğu

İkinci fıkra, ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlının haksız fiilinden sorumlu olduğunu açıkça düzenler. Çünkü haksız fiil sorumluluğunda belirleyici olan, kişinin davranışının hukukî anlamını kavrayabilme kapasitesidir; borçlandırıcı işlemdeki temsilci rızası burada aranmaz. Bu ayrım, işlem ehliyeti ile haksız fiil ehliyetinin aynı şey olmadığını somutlaştırır.

6. Yasal Temsilci Rızasının Fonksiyonu: İradeyi İkame Etmek Değil Tamamlamak

Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlıda kişinin kendi iradesi vardır. Bu nedenle yasal temsilcinin rızası, ayırt etme gücü bulunmayan kişideki temsil gibi kişinin yerine bütünüyle irade açıklamak anlamına gelmez; kişinin işlem iradesini hukukî bakımdan tamamlayan koruyucu bir unsurdur. İzin işlemden önce, onama ise işlemden sonra verilebilir.

Bu yapı, sınırlı ehliyetsizi hukukî hayattan tamamen dışlamaz. Kişi işlemin tarafıdır, iradesi hukukî önem taşır; ancak borçlandırıcı veya malvarlığını azaltıcı işlemlerde temsilci denetimi devreye girer. Böylece Kanun, eğitim ve deneyim kazanma imkânıyla malvarlığı korumasını aynı anda sağlamaya çalışır.

7. Karşılıksız Kazanma ve Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Hakların Ortak Mantığı

Kanunun temsilci rızası aramadığı iki ana alan dikkat çekicidir: karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılması. İlkinde işlem kişinin malvarlığını ağırlaştırmadığı için koruma ihtiyacı azalır. İkincisinde ise hakkın özü kişinin şahsına o kadar sıkı bağlıdır ki, temsilcinin iradesini zorunlu kılmak kişisel özerkliği anlamsızlaştırabilir.

Bununla birlikte her 'kişisel' görünen hakkın aynı rejime tâbi olduğu varsayılmamalıdır. Bazı kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılmasında özel kanun koşulları veya ek izinler bulunabilir. Bu nedenle m. 16 genel çerçeveyi verir; somut hakkın kendi özel düzenlemesi ayrıca kontrol edilmelidir.

8. Kanaatimiz: Koruma, Kişiyi Hukukî Hayattan Dışlamamalıdır

M. 16’nın çağdaş önemi, korunmaya muhtaç kişiyi hukukî hayattan tamamen çıkarmadan koruyabilmesidir. Yasal temsilcinin rolü, kişinin yerine her durumda karar vermek değil; borçlandırıcı risklerde koruyucu eşik oluşturmak olmalıdır. Kişinin ayırt etme gücü ve kendi yaşamına ilişkin özerk karar alanı mümkün olan en geniş ölçüde korunmalıdır.

XI. TMK m. 17 - KAN HISIMLIĞI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Hısımlığın Hukukî İşlevi

Kan hısımlığı, biyolojik veya soybağına dayalı aile bağının hukukî derecelendirilmesidir. Hısımlık derecesi mirasçılık, evlenme engelleri, nafaka, tanıklıktan çekinme, vesayet ve çok sayıda özel hukuk ile usul hukuku kurumunda sonuç doğurur. Bu nedenle m. 17 yalnız aile ilişkisini tarif eden sosyolojik bir hüküm değil, başka normların uygulama alanını belirleyen ölçü normudur.

2. Derecenin Doğum Sayısıyla Hesabı

Derece, iki kişiyi birbirine bağlayan doğum sayısıyla belirlenir. Anne ile çocuk birinci derece; büyükbaba ile torun ikinci derece üstsoy-altsoy hısımdır. Kardeşler bakımından bir kardeşten ortak ebeveyne, oradan diğer kardeşe ulaşılır ve iki doğum bulunduğundan ikinci derece yansoy hısımlığı söz konusudur. Amca-dayı-hala-teyze ile yeğen ise üçüncü derece yansoy hısımdır.

3. Üstsoy-Altsoy ve Yansoy Ayrımı

Üstsoy-altsoy hısımlığında kişilerden biri diğerinden gelir; yansoy hısımlığında ise kişiler birbirinden değil ortak bir kökten gelir. Bu ayrım bazı hukukî yasak ve yükümlülüklerin kapsamını doğrudan etkiler. Örneğin kanun bir sonucu yalnız üstsoy-altsoy için öngörmüşse yansoy hısımlığı kıyasla otomatik olarak kapsama alınamaz.

4. Hısımlık Derecesini Örnekle Hesaplamak

Kan hısımlığında derece hesabı, kişiler arasındaki duygusal yakınlığa göre değil doğum sayısına göre yapılır. Anne ile çocuk arasında bir doğum bulunduğu için birinci derece üstsoy-altsoy hısımlığı vardır. Kardeşler arasında ise bir kardeşten ortak ebeveyne ve oradan diğer kardeşe uzanan iki doğum bulunduğundan ikinci derece yansoy hısımlığı söz konusudur. Amca ile yeğen arasında üç, kuzenler arasında dört doğum sayılır.

Bu teknik hesap, özellikle evlenme engelleri, mirasçılık, tanıklıktan çekinme ve bazı usulî yasakların uygulanmasında önem taşır. Hısımlığın derecesi yanlış hesaplandığında yalnız bir aile hukuku kavramı değil, uyuşmazlığın sonucunu belirleyebilecek pek çok özel hüküm de yanlış uygulanabilir.

5. Soybağı ile Hısımlık İlişkisi

Kan hısımlığı biyolojik yakınlık fikrine dayanmakla birlikte hukukî sonuç doğurabilmesi çoğu zaman soybağının hukuk düzenince kurulmuş olmasına bağlıdır. Ana ile çocuk arasındaki soybağı doğumla kurulurken, baba ile çocuk arasındaki soybağı evlilik, tanıma veya hâkim hükmü gibi kanuni yollarla kurulabilir. Evlat edinme ise kan hısımlığı değildir; fakat kanun birçok alanda kan hısımlığına benzer sonuçlar bağlayan ayrı bir hukukî bağ kurar.

Bu nedenle 'akrabalık' gündelik dilde geniş bir kavram iken, m. 17 teknik bir kan hısımlığı tanımı verir. Uygulayıcı önce hangi tür hısımlığın söz konusu olduğunu, sonra özel hükmün hangi hısımlık türüne ve dereceye sonuç bağladığını belirlemelidir.

6. Kanaatimiz: Hısımlık Derecesi Teknik Bir Hesaptır

Uygulamada “yakın akraba” gibi gündelik ifadeler kanunî derece hesabının yerine geçirilmemelidir. Doğru yöntem, ilgili hükmün hangi tür ve derece hısımlığa sonuç bağladığını belirlemek ve m. 17’deki doğum sayısı hesabını uygulamaktır.

XII. TMK m. 18 - KAYIN HISIMLIĞI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Kayın Hısımlığının Kuruluşu

Kayın hısımlığı evlilik nedeniyle doğar. Eşlerden biri, diğer eşin kan hısımlarıyla, eşinin o kişilerle sahip olduğu tür ve derecede kayın hısımı olur. Örneğin eşin annesi birinci derece üstsoy kan hısımı olduğundan diğer eş bakımından birinci derece üstsoy kayın hısımıdır; eşin kardeşi ise ikinci derece yansoy kayın hısımıdır.

2. Eşlerin Hısımları Birbirleriyle Kayın Hısımı Olmaz

Madde, eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasında bağ kurar. Bu nedenle iki eşin aileleri birbirleriyle sırf evlilik nedeniyle karşılıklı kayın hısımı hâline gelmez. Aynı şekilde eşler birbirlerinin “kayın hısımı” değil, evlilik birliğinin taraflarıdır.

3. Evlilik Sona Erse de Hısımlığın Devamı

İkinci fıkra açık biçimde kayın hısımlığının boşanma veya ölümle ortadan kalkmayacağını düzenler. Bunun sonucu, evlilik sona erdikten sonra dahi kanunun kayın hısımlığına bağladığı bazı evlenme engelleri ve diğer sonuçların devam edebilmesidir. Bu süreklilik, kayın hısımlığını salt fiilî aile yakınlığından ayırır.

4. Kayın Hısımlığını Örnek Üzerinden Okumak

Bir eş ile diğer eşin annesi veya babası arasında birinci derece, kardeşi arasında ikinci derece, amcası veya halası arasında üçüncü derece kayın hısımlığı vardır. Buradaki derece, eşin kan hısımlığı derecesi ne ise diğer eş bakımından da aynı biçimde belirlenir. Buna karşılık iki eşin kardeşleri birbirleriyle sırf evlilik nedeniyle kayın hısımı hâline gelmez.

Bu ayrım özellikle yargılama hukukunda hâkimin reddi, tanıklıktan çekinme, bazı kamu görevi yasakları ve aile hukuku sonuçlarında önem kazanabilir. Her özel hüküm kayın hısımlığına aynı sonucu bağlamadığından, yalnız m. 18'i tespit etmek yeterli değildir; ilgili hükmün kapsamı ayrıca okunmalıdır.

5. Evliliğin Sona Ermesinden Sonra Hısımlığın Sürmesi Ne Anlama Gelir?

M. 18'in dikkat çekici yanı, evlilik sona erse bile kayın hısımlığının ortadan kalkmamasıdır. Bunun anlamı, tarihsel olarak kurulmuş aile bağının hukuk düzeni bakımından tamamen yok sayılmamasıdır. Ancak bu devamlılık, evlilik devam ederken doğan bütün hak ve yükümlülüklerin aynen sürdüğü anlamına gelmez.

Örneğin bir özel hüküm sonucu doğrudan 'eş' sıfatına bağlamışsa boşanmayla bu sonuç sona erebilir; buna karşılık hüküm kayın hısımlığının varlığına bağlanmışsa m. 18 gereği ilişki devam edebilir. Dolayısıyla evliliğin sona ermesinden sonra her sonuç için hükmün kullandığı kavram dikkatle incelenmelidir.

6. Kanaatimiz: Sonuç Her Hüküm İçin Ayrı İncelenmelidir

Kayın hısımlığının devam etmesi, evlilikten doğan bütün hak ve borçların devam ettiği anlamına gelmez. M. 18 yalnız hısımlık statüsünü korur; belirli bir hukukî sonucun eski eşin hısımlarına uygulanıp uygulanmayacağı, o sonucu düzenleyen özel hükümden çıkarılmalıdır.

XIII. TMK m. 19 - YERLEŞİM YERİ - TANIM

MADDE METNİ

ŞERH

1. İki Unsur: Oturma ve Sürekli Kalma Niyeti

Yerleşim yeri, fiilî oturma ile o yeri hayatın sürekli merkezi yapma niyetinin birleşmesinden oluşur. Sadece nüfus veya adres kaydı, tek başına maddî gerçeğin yerine geçmez; aynı şekilde yalnız kısa süreli fizikî bulunma da yerleşim yeri oluşturmaz. İrade, dış dünyaya yansıyan olgularla objektifleştirilmelidir: konutun niteliği, aile yaşamı, iş ve sosyal ilişkiler, kalış süresi ve kişinin başka merkezlerle bağı birlikte değerlendirilir.

2. Teklik İlkesi

Gerçek kişi aynı anda birden çok yerleşim yerine sahip olamaz. Modern yaşamda kişinin iki şehirde evi, farklı ülkelerde işi veya uzun süreli ikinci konutu bulunabilir; fakat hukuk belirli yetki, tebligat ve statü sonuçlarını bağlamak için tek bir merkez arar. Diğer yerler “oturma yeri” veya geçici konut niteliğinde olabilir.

3. Yerleşim Yeri ile Aile Konutu Aynı Kavram Değildir

Yerleşim yeri kişiler hukukunun genel bağlantı noktasıdır; aile konutu ise TMK m. 194 ve ilgili hükümler uyarınca ailenin ortak yaşamına tahsis edilmiş konutu koruyan özel bir aile hukuku kurumudur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 12.02.2014 tarihli E. 2013/473, K. 2014/92 sayılı kararında, yurtdışında yerleşik eşlerin Türkiye’de tatil dönemlerinde aile yaşamına özgüledikleri konutun somut koşullarda aile konutu sayılabileceğini kabul ederek iki kavramın özdeş olmadığını açık biçimde göstermiştir.^[12]

4. Ticarî ve Sınaî Kuruluşlar İstisnası

Üçüncü fıkra, birden çok yerleşim yeri yasağının ticarî ve sınaî kuruluşlar bakımından uygulanmayacağını söyler. Bu hüküm gerçek kişilerin yerleşim yeri sistematiği içinde yer almakla birlikte işletme ve kuruluşların farklı merkez ve şubeler üzerinden hukukî bağlantı kurabilmesi ihtiyacını gözetir. Tüzel kişilerin yerleşim yeri ayrıca TMK m. 51’de özel olarak düzenlenmiştir.

5. Yerleşim Yerinin İki Unsurunu Somutlaştırmak

Bir yerde fiilen oturmak yerleşim yeri için gereklidir; fakat tek başına yeterli değildir. Kişinin orayı hayat ilişkilerinin merkezi olarak sürdürme niyeti de bulunmalıdır. Örneğin Ankara'da ailesi, işi ve sürekli evi bulunan bir kişinin üç aylığına İzmir'de proje için kiralık dairede kalması, sırf fizikî bulunma nedeniyle İzmir'i yerleşim yeri yapmaz. Buna karşılık kişi işini, ailesini ve sürekli yaşam düzenini İzmir'e taşımışsa niyet ve fiil birlikte yeni yerleşim yerini gösterebilir.

Sürekli kalma niyeti mutlaka 'ömür boyu burada yaşayacağım' biçiminde anlaşılmaz. Hukuk, insan hayatının değişebilir olduğunu kabul eder. Aranan, geçici ziyaret veya kısa süreli görevden farklı olarak, kişinin mevcut hayat merkezini o yerde kurmuş olmasıdır.

6. Adres Kaydı, Vergi Kaydı, İş Yeri ve Aile Bağları Nasıl Değerlendirilir?

Yerleşim yeri çoğu zaman tek bir belgeyle kesinleşmez. Adres kayıt sistemi güçlü ve pratik bir başlangıç verisi olmakla birlikte, fiilî yaşam başka yerde kurulmuşsa diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Kişinin ailesinin nerede yaşadığı, düzenli olarak hangi evde kaldığı, iş ve sosyal ilişkilerinin merkezi, çocuklarının okulu, kira veya mülkiyet ilişkisi gibi olgular yerleşim yeri iradesini görünür kılabilir.

Bununla birlikte her delile aynı ağırlık verilmemelidir. Bir yerde taşınmaz sahibi olmak orada yerleşim yeri bulunduğunu kendiliğinden göstermez; iş yeri bulunması da tek başına yeterli değildir. Esas olan bütün olguların birlikte, kişinin hayat merkezini nereye bağladığını ortaya koymasıdır.

7. Kanaatimiz: Adres Kaydı Güçlü Delildir, Tanımın Kendisi Değil

Kanaatimizce MERNİS ve adres kayıtları yargılamada önemli başlangıç verisi olmakla birlikte m. 19’daki maddî hukuk tanımını ortadan kaldırmaz. Uyuşmazlıkta kaydın gerçeği yansıtmadığına dair ciddi olgular varsa mahkeme yaşam merkezini somut delillerle araştırmalıdır.

XIV. TMK m. 20 - YERLEŞİM YERİNİN DEĞİŞTİRİLMESİ VE OTURMA YERİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Yerleşim Yerinin Sürekliliği İlkesi

Bir yerleşim yeri, kişi oradan ayrıldığı anda hukukî olarak kendiliğinden ortadan kalkmaz. İlk fıkra, eski yerleşim yerinin değişmesini yenisinin kazanılmasına bağlayarak bağlantısızlık boşluğu doğmasını önler. Yeni yerleşim yeri için m. 19’daki fiilî oturma ve sürekli kalma niyeti gerçekleşmelidir.

2. Kanunî Varsayım Olarak Oturma Yeri

İkinci fıkra, önceki yerleşim yeri bilinmeyen veya yurtdışındaki yerleşim yerini bırakıp Türkiye’de henüz yenisini edinmemiş kişi bakımından halen oturulan yeri yerleşim yeri sayar. Bu, kişinin hiçbir mahkemeyle veya hukukî merkezle bağ kuramaması riskini önleyen tamamlayıcı bir hukukî varsayımdır.

3. Oturma Yeri ile Yerleşim Yeri Ayrımı

Oturma yeri, kişinin fiilen bulunduğu yerdir ve sürekli kalma niyeti zorunlu değildir. M. 20/2, istisnai olarak bu fiilî yeri yerleşim yeri saymaktadır. Bu nedenle hüküm genel olarak “nerede oturuyorsa orası yerleşim yeridir” sonucuna çevrilmemelidir.

4. Eski Yerleşim Yerinin Devamı Neden Önemlidir?

Yerleşim yerinin kaybolup yenisinin henüz doğmadığı bir hukukî boşluk yaratmamak için m. 20 süreklilik kuralı getirir. Kişi eski yerleşim yerini terk etmiş fakat yeni bir yerleşim yeri henüz edinmemişse, eski yerleşim yeri devam eder. Bu çözüm özellikle mahkemelerin yer bakımından yetkisi, tebligat ve kişisel durum işlemlerinde hukuk güvenliği sağlar.

Böylece kişi sürekli seyahat ediyor veya hayatını geçici yerlerde sürdürüyor diye 'yerleşim yersiz' hâle gelmez. Kanun, yeni merkez belirginleşinceye kadar eski hukukî merkezi korur. Bu devamlılık, gerçek hayatın hareketliliği ile yargısal ve idarî işlemlerin belirli bir merkeze ihtiyaç duyması arasında denge kurar.

5. Oturma Yerinin Yerleşim Yeri Sayılması: İkincil Çözüm

Maddenin ikinci fıkrası, önceki yerleşim yeri bilinmeyen veya yabancı ülkedeki yerleşim yerini terk edip Türkiye'de henüz yenisini edinmemiş kişiler bakımından fiilî oturma yerini yerleşim yeri sayar. Bu hüküm, kişinin hukuk düzeni içinde adreslenebilir olmasını sağlayan pratik bir yedek kuraldır.

Ancak oturma yeri ile yerleşim yeri kavramlarının genel olarak özdeşleştiği sonucu çıkarılmamalıdır. Bu eşitleme yalnız maddenin öngördüğü özel durumlarda ve hukukî boşluğu önlemek amacıyla yapılır. Normal durumda m. 19'daki fiil + sürekli kalma niyeti ölçütü korunur.

6. Kanaatimiz: Yetki Sorunlarında Zaman Boyutu Belirleyicidir

Yerleşim yerinin değişip değişmediği değerlendirilirken yalnız dava tarihindeki adres değil, kişinin eski merkezle bağını ne zaman kestiği ve yeni yerde sürekli kalma iradesini ne zaman dışa vurduğu belirlenmelidir. Özellikle sık taşınma, yurtdışından dönüş ve geçici konaklama olaylarında zaman çizelgesi kurulmadan sağlıklı sonuç alınamaz.

XV. TMK m. 21 - YASAL YERLEŞİM YERİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Çocuğun Yerleşim Yeri

Çocuğun yerleşim yeri kural olarak velâyet ilişkisine bağlanmıştır. Ana ve babanın ortak yerleşim yeri varsa çocuk da orada yerleşmiş sayılır. Ortak yerleşim yeri yoksa çocuk kendisine bırakılan ana veya babanın yerleşim yerini izler. Bu düzenleme, çocuğun hukukî bağlantı merkezini aile içindeki bakım ve velâyet düzeniyle uyumlu hâle getirir.

2. “Diğer Hâller” ve Fiilî Oturma

Kanun, ana-babanın ortak yerleşim yeri veya çocuğun kendisine bırakıldığı ebeveyn üzerinden bağlantı kurulamayan diğer hâllerde çocuğun oturma yerini yerleşim yeri sayar. Böylece çocuk bakımından yerleşim yeri boşluğu doğmaz. Çocuğun üstün yararı ve fiilî bakım ilişkisi bu hükmün yorumunda temel yönlendirici ilkedir.

3. Vesayet Altındaki Kişi

Vesayet altındaki kişinin yerleşim yeri, vesayet makamının bulunduğu yerdir. Bu kural, vesayet denetimi ve yargısal yetkinin öngörülebilirliğini sağlar. Kısıtlının fiilen başka yerde bulunması, vesayet hukuku bakımından yerleşim yerini kendiliğinden değiştirmez; yerleşim yerinin değiştirilmesi vesayet hükümlerindeki özel kurallarla birlikte değerlendirilir.

4. Çocuğun Yerleşim Yerinin Belirlenmesinde Aile Yapısı

Velâyet altındaki çocuğun yerleşim yeri kural olarak ana ve babanın yerleşim yerine bağlıdır. Ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa, çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeri esas alınır. Bu düzenleme, çocuğun hukukî merkezini aile içindeki bakım ve velâyet düzeniyle uyumlu hâle getirir.

Fiilî olarak başka yerde eğitim görmek veya geçici süre yakın akraba yanında kalmak, her zaman çocuğun yerleşim yerini değiştirmez. Buna karşılık kanunun 'diğer hâllerde çocuğun oturma yeri' formülü, klasik aile merkezi bulunmadığında fiilî yaşam merkezine hukukî sonuç bağlar.

5. Vesayet Altındaki Kişide Yasal Merkez

Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin vesayet makamının bulunduğu yer sayılması, kişinin fiilen nerede yaşadığı sorusundan farklı bir hukukî tercihtir. Amaç, vesayet işlemleri ve yargısal denetim bakımından belirli ve istikrarlı bir merkez yaratmaktır. Bu nedenle kurumda veya başka şehirde fiilen bulunan kısıtlının yasal yerleşim yeri her zaman fizikî bulunduğu yer olmayabilir.

Bu hüküm kişisel özgürlüğü sınırlayan bir 'ikamet zorunluluğu' değildir. Yerleşim yeri burada esasen yetki ve koruma bağlamında hukukî bir bağlama noktasıdır. Kişinin fiilî yaşam yeri ile kanuni yerleşim yeri farklılaşabilir.

6. Kanaatimiz: Yasal Yerleşim Yeri Koruma ve Yetki Normudur

Madde 21’i kişinin fiilî yaşam merkezi hakkında sosyolojik bir tespit olarak değil, korunmaya muhtaç kişinin hangi hukukî merkeze bağlanacağını belirleyen statü ve yetki normu olarak okumak gerekir. Bu nedenle fiilî oturma ile yasal yerleşim yeri arasındaki farklılık bazı olaylarda bilinçli bir kanun tercihidir.

XVI. TMK m. 22 - KURUMLARDA BULUNMA

MADDE METNİ

ŞERH

1. Kanunî Karine: Kurumda Bulunma Tek Başına Yeterli Değildir

Madde 22, eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumu nedeniyle bir yerde bulunmanın tek başına yeni yerleşim yeri yaratmayacağını kabul eder. Çünkü kişinin orada bulunması çoğu kez serbest ve sürekli yerleşme iradesinin değil eğitim, tedavi, bakım veya infaz ihtiyacının sonucudur. Hüküm, sırf uzun süreli fizikî bulunmayı m. 19’daki sürekli kalma niyetiyle karıştırmayı önler.

2. Mutlak Yasak Değil, Somut İradeye Açık Karine

Uygulamada hükmün mutlak biçimde yorumlanması gerçek yaşamla bağdaşmayabilir. Kişi bakım kurumuna başlangıçta geçici olarak yerleştirilmiş olsa da zamanla orayı kalıcı yaşam merkezi hâline getirebilir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi 15.09.2022 tarihli E. 2022/7939, K. 2022/12007 sayılı kararında, bakım ve gözetimi sürekli bakımevinde gerçekleştirilen ve orada sürekli yerleşmek amacıyla bulunduğu anlaşılan kişi yönünden bakım merkezinin yerleşim yeri bağlantısı kurulabileceğini kabul etmiştir.^[13]

3. Ceza ve Sağlık Kurumları Bakımından Özel Dikkat

Cezaevinde bulunma zorunlu devlet müdahalesinin sonucu olduğundan, kural olarak kişinin önceki yerleşim yerini değiştirme iradesini göstermez. Sağlık kurumunda uzun süreli yatış da aynı şekilde tedavi amacıyla açıklanabilir. Buna karşılık kurum dışı bağların tamamen kopması ve kişinin serbest iradesiyle o yerde kalıcı yaşam düzeni kurması gibi olağanüstü durumlar, m. 19 ile birlikte somut değerlendirmeyi gerektirebilir.

4. Kurumda Bulunma ile Hayat Merkezini Taşıma Arasındaki Fark

Öğrencinin üniversite için başka şehirde yurtta kalması, hastanın uzun süre hastanede tedavi görmesi veya hükümlünün ceza infaz kurumunda bulunması çoğu zaman kişinin özgür iradesiyle yeni hayat merkezi kurduğu anlamına gelmez. M. 22 bu nedenle salt fizikî bulunmayı yerleşim yeri değişikliği sonucuna bağlamaz.

Örneğin ailesi ve kalıcı yaşam düzeni Bursa'da bulunan bir öğrencinin dört yıllık eğitim için Ankara'da yurtta kalması, diğer olgular aksini göstermedikçe Bursa'daki yerleşim yerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde zorunlu kurumda bulunma, özellikle özgür irade unsurunun zayıf olduğu durumlarda yeni yerleşim yeri sonucuna götürmemelidir.

5. Kuralın Sınırı: Kişinin Gerçek İradesi Tamamen Önemsiz Değildir

M. 22'nin amacı hayatın gerçekliğini inkâr etmek değildir. Kişi eğitim veya tedavi amacıyla gittiği yerde zamanla bağımsız bir hayat merkezi kurmuş, kurum bağlantısının ötesinde sürekli kalma iradesi geliştirmiş olabilir. Bu durumda somut olguların m. 19 ile birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Dolayısıyla hüküm, 'öğrenci hiçbir zaman öğrendiği şehirde yerleşim yeri edinemez' biçiminde okunamaz. Asıl uyarı şudur: kurumda bulunmayı tek başına irade göstergesi sayma. Yerleşim yeri için kişinin gerçek yaşam merkezi ve kalıcılık iradesi ayrıca araştırılmalıdır.

6. Kanaatimiz: M. 22’nin İşlevi İradeyi Varsaymamaktır

Kanaatimizce m. 22 “kurumda asla yerleşim yeri kurulamaz” demekten çok, “kuruma konulmayı tek başına sürekli kalma iradesi sayma” demektedir. Yargıtay’ın bakım evi kararındaki esnek yaklaşım, m. 19 ile m. 22 arasında bu işlevsel dengeyi kurmaktadır.

XVII. TMK m. 23 - KİŞİLİĞİN VAZGEÇME VE AŞIRI SINIRLAMAYA KARŞI KORUNMASI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Kişinin Kendisine Karşı Korunması

Madde 23, kişiliği yalnız üçüncü kişilerin saldırılarına karşı değil kişinin kendi iradesiyle aşırı biçimde sınırlamasına karşı da korur. Kişi sözleşme özgürlüğüne sahiptir; fakat hukuk öznesi olma niteliğini veya temel özgürlüklerini tümden başkasının hâkimiyetine bırakan düzenlemeler yapamaz. Bu yönüyle hüküm, sözleşme serbestisinin kişiler hukukundan gelen iç sınırıdır.

2. Hak ve Fiil Ehliyetinden Vazgeçilememesi

Kişi “artık hak sahibi olmayacağım” veya “bundan sonra hiçbir hukukî işlem yapmayacağım” şeklinde genel ve bağlayıcı bir feragatte bulunamaz. Elbette belirli bir malvarlığı hakkından vazgeçmek, alacağı ibra etmek veya belirli bir yetkiyi sınırlamak mümkün olabilir. Yasaklanan, kişiliğin hukuk düzenindeki temel statüsünün bütünüyle veya kısmen ortadan kaldırılmasıdır.

3. Özgürlüklerin Hukuka veya Ahlâka Aykırı Sınırlanması

İkinci fıkra her özgürlük sınırlamasını yasaklamaz. Sporcu, sanatçı, işçi, şirket yöneticisi veya sır saklama yükümlüsü belirli sözleşmesel kısıtlamaları kabul edebilir. Hukuka aykırılık, sınırlamanın süresi, kapsamı, amacı, karşılığı ve kişinin ekonomik-kişisel bağımsızlığı üzerindeki etkisiyle değerlendirilir. Kişinin mesleğini, özel hayatını veya bedensel bütünlüğünü belirsiz süreyle ve ölçüsüz biçimde başkasının kontrolüne bırakan hükümler m. 23 denetimine tâbidir.

4. Beden Üzerindeki Özerklik ve Biyolojik Maddeler

Üçüncü fıkra, insan kökenli biyolojik maddelerin alınması, aşılanması ve naklini yazılı rızaya bağlar; fakat biyolojik madde verme taahhüdünün aynen ifasını ve yerine getirilmemesi nedeniyle maddî-manevî tazminatı engeller. Böylece beden, sıradan borç konusu olmaktan çıkarılır. Kişi daha önce rıza vermiş olsa bile bedensel müdahaleye zorlanamaz.^[14]

Tıbbî müdahalelerde aydınlatılmış rıza, kişinin maddî ve manevî varlığını koruma hakkının temel unsurudur. Anayasa Mahkemesi de tıbbî tedavinin seçimine katılma, rızanın alınması ve sağlık riskleri konusunda gerekli bilginin sağlanmasını Anayasa m. 17 kapsamında değerlendirmektedir.^[15]

5. Dijital ve Ekonomik Dünyada M. 23

Günümüzde kişilik üzerindeki aşırı sınırlamalar yalnız beden veya çalışma özgürlüğü alanında ortaya çıkmaz. Süresiz rekabet yasağı, kişinin bütün dijital verilerini sınırsız kullanıma bırakan sözleşme maddeleri, kişinin görüntüsü ve sesinin her bağlamda ve geri alınamaz biçimde kullanılmasını öngören hükümler de m. 23 ile m. 24’ün birlikte değerlendirilmesini gerektirebilir. Rıza, kişilik hakkını ortadan kaldıran genel bir mülkiyet devri değildir.

6. Kişinin Kendi Rızasının da Bir Sınırı Vardır

Özel hukuk çoğu zaman rızaya büyük değer verir; ancak m. 23 kişiliğin bazı çekirdek unsurlarının sırf sözleşmeyle ortadan kaldırılamayacağını gösterir. Bir kişi ekonomik ihtiyaç, duygusal bağlılık veya güç dengesizliği nedeniyle kendisi hakkında son derece ağır sınırlamalar kabul edebilir. Kanun, bu rızayı her durumda yeterli görmez; kişilik değerinin korunmasını kişinin anlık iradesinin de üzerine çıkarabilir.

Örneğin bir kişinin gelecekte hiçbir yerde çalışmayacağını, evlenmeyeceğini, belirli insanlarla görüşmeyeceğini veya bütün kişisel kararlarını süresiz biçimde başkasının iznine bağlayacağını taahhüt etmesi, sözleşme özgürlüğü adı altında sınırsızca korunamaz. Süre, kapsam, amaç ve taraflar arasındaki güç ilişkisi değerlendirilerek özgürlüğün aşırı veya ahlâka aykırı biçimde sınırlanıp sınırlanmadığı araştırılır.

7. Dijital Sözleşmelerde Kişilikten Vazgeçme Sorunu

Günümüzde m. 23'ün önemi yalnız klasik hizmet veya rekabet sözleşmelerinde değildir. Platformların, uygulamaların ve yapay zekâ hizmetlerinin kullanıcıdan çok geniş görüntü, ses, davranış ve kişisel veri kullanım izinleri istemesi; kişinin kendi dijital sureti üzerindeki kontrolünü yıllarca devretmesi gibi sorunlar da kişilik hakkı perspektifiyle değerlendirilmelidir.

Kullanıcının bir kutucuğu işaretlemiş olması, kişilik alanındaki her müdahaleyi otomatik olarak meşru kılmaz. Rızanın belirli, bilgilendirilmiş ve sınırları anlaşılabilir olması; taahhüdün kişinin özgürlüğünü ölçüsüz biçimde ortadan kaldırmaması gerekir. Bu yönüyle m. 23, teknoloji değişse de insanın kendi kişiliğini bütünüyle sözleşme konusu hâline getiremeyeceğini hatırlatan temel bir fren işlevi görür.

8. Kanaatimiz: Özerkliğin Paradoksu

M. 23’ün özünde şu paradoks vardır: hukuk, kişinin özgürlüğünü korumak için bazen “özgür iradeyle yapılan” sözleşmeyi sınırlar. Bunun meşruiyeti, kişinin gelecekteki özerklik alanını geri dönülmez biçimde yok eden taahhütlerin gerçek özgürlük yaratmamasından kaynaklanır. Kişilik hakkı, kişinin kendisini hukukî nesneye dönüştürmesine karşı da koruyucu bir statüdür.

XVIII. TMK m. 24 - KİŞİLİK HAKKINA SALDIRIYA KARŞI KORUMA - İLKE

MADDE METNİ

ŞERH

1. Genel Kişilik Hakkı ve Açık Norm Tekniği

TMK m. 24 kişilik değerlerini tek tek saymaz. Bu bilinçli bir tercihtir; çünkü insanın korunmaya değer kişisel alanı teknolojik ve toplumsal gelişmelerle değişir. Yaşam ve beden bütünlüğü, sağlık, şeref ve itibar, özel hayat, aile hayatı, görüntü, ses, ad, kişisel veriler, meslekî ve ekonomik itibar ile kişinin kimliğini belirleyen birçok değer genel kişilik hakkının kapsamına girebilir.^[16]

2. Hukuka Aykırılık Kuralı ve Haklılık Sebepleri

İkinci fıkra, kişilik hakkına saldırının kural olarak hukuka aykırı olduğunu; rıza, üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ve kanunun verdiği yetkinin kullanılması gibi haklılık sebeplerinin hukuka aykırılığı kaldırabileceğini düzenler. Bu sebeplerden birinin varlığı soyut olarak değil, müdahalenin kapsamı ve ölçülülüğüyle birlikte değerlendirilmelidir. Örneğin basının kamu yararı taşıyan bir olayı haberleştirme hakkı, kişiyi küçük düşürmeye yönelik gereksiz özel hayat ayrıntılarının sınırsız yayımlanmasını otomatik olarak meşrulaştırmaz.

3. Rızanın Sınırları

Rıza belirli, bilgilendirilmiş ve müdahalenin niteliğini karşılayacak kapsamda olmalıdır. Bir fotoğrafın belirli bir etkinlik duyurusunda kullanılmasına izin verilmesi, görüntünün sınırsız reklam kampanyasında veya kişiyi farklı bir görüşle özdeşleştirecek bağlamda kullanılmasına mutlaka izin verildiği anlamına gelmez. Ayrıca m. 23 gereği kişi kendi kişilik alanı üzerinde sınırsız ve geri alınamaz tasarruf yetkisine sahip değildir.

4. Şeref ve İtibar ile İfade Özgürlüğünün Dengelenmesi

Kişilik hakkı koruması özellikle basın, eleştiri ve siyasal ifade alanında ifade özgürlüğüyle çatışabilir. Anayasa Mahkemesi, şeref ve itibar hakkı ile ifade özgürlüğü arasında adil denge kurulmasını; yayının kamu yararına katkısı, güncelliği, kişinin kamusal konumu, kullanılan ifadelerin olgusal temeli, biçimi ve etkisi gibi kriterlerin değerlendirilmesini istemektedir. İbrahim Özden Kaboğlu kararında Mahkeme, kişilik hakkına yönelik ağır ifadeler karşısında devletin pozitif koruma yükümlülüğünü vurgulamıştır.^[17]

5. Dijital Ortam, Sahte Hesaplar ve Kalıcı Etki

Sosyal medya ve arama motorları saldırının yayılma hızını ve kalıcılığını artırmıştır. Sahte hesapla kişinin adı ve fotoğrafının kullanılması, deepfake görüntüler, izinsiz ses üretimi, özel mesajların ifşası veya kişisel verilerin toplu yayımı m. 24’ün çağdaş uygulama alanlarıdır. Dijital saldırıda hukuka aykırılık değerlendirmesi aynı temel ilkelerle yapılır; ancak yayılma, tekrar üretilebilirlik ve kalıcı erişilebilirlik zararın ağırlığını artırabilir.^[18]

6. Kişilik Hakkının İçeriği Neden Kapalı Liste Değildir?

Kişilik hakkı, kanunda tek tek sayılmış birkaç menfaatten oluşmaz. Yaşam, beden bütünlüğü, sağlık, şeref ve itibar, özel hayat, görüntü, ses, ad, kişisel veriler ve kişinin sosyal kimliği bu korumanın bilinen görünümleridir; fakat toplumsal ve teknolojik değişim yeni kişilik değerleri doğurabilir. Açık norm tekniği, hukuk düzeninin yeni saldırı biçimlerine cevap verebilmesini sağlar.

Bu esneklik hâkime sınırsız bir 'rahatsızlık giderme' yetkisi vermez. Önce gerçekten kişilik alanına giren korunabilir bir menfaat belirlenmeli, sonra müdahale ve hukuka uygunluk sebepleri değerlendirilmelidir. Böylece m. 24 hem yeni tehditlere açık kalır hem de ifade, basın, sanat ve bilim özgürlükleriyle dengelenebilir.

7. İfade Özgürlüğü ile İtibar Arasında Somut Denge

Bir kişi hakkında olumsuz söz söylenmesi tek başına hukuka aykırı kişilik saldırısı değildir. Özellikle kamusal tartışma içinde yer alan kişilere yönelik eleştirinin sınırları daha geniş olabilir. Buna karşılık gerçek dışı olgu isnatları, sırf küçük düşürme amacı taşıyan hakaretler veya kişinin özel hayatına gereksiz müdahaleler koruma alanının dışına çıkabilir.

Denge kurulurken açıklamanın olgu mu değer yargısı mı olduğu, kamusal yarar taşıyıp taşımadığı, kullanılan dilin ağırlığı, kişinin kamusal konumu, bilginin doğruluğu için gösterilen özen ve müdahalenin yayılma etkisi birlikte değerlendirilmelidir. Sosyal medyada içeriğin saniyeler içinde çok geniş kitlelere ulaşması ve kalıcı arşiv etkisi, saldırının ağırlığını artırabilecek unsurlardandır.

8. Kanaatimiz: Kişilik Hakkı Bir “Rahatsız Olmama Hakkı” Değildir

Kanaatimizce m. 24, kişiyi her sert eleştiriden veya olumsuz değerlendirmeden koruyan bir sansür normuna dönüştürülmemelidir. Hukukî soru “kişi rahatsız oldu mu?” değil, korunan kişisel değere objektif ve hukuken haksız bir müdahale var mı, varsa karşı taraftaki ifade, haber verme, bilim, sanat veya başka üstün menfaat bu müdahaleyi ne ölçüde haklı kılıyor sorusudur. Güçlü kişilik koruması ile güçlü ifade özgürlüğü birbirinin düşmanı değil, ölçülülük üzerinden birlikte yaşaması gereken anayasal değerlerdir.

XIX. TMK m. 25 - KİŞİLİK HAKKININ KORUNMASINA İLİŞKİN DAVALAR

MADDE METNİ

ŞERH

1. Üç Temel Koruma Davası

Madde 25, kişilik saldırısının zamanına göre üç temel koruma yolu kurar. Henüz başlamamış fakat ciddi tehlike oluşturan saldırı için önleme; devam eden saldırı için durdurma; sona ermiş olmakla birlikte etkileri süren saldırı için hukuka aykırılığın tespiti istenebilir. Bu davaların amacı yalnız geçmiş zararı parayla telafi etmek değil, kişilik alanını fiilen korumaktır.

2. Önleme ve Durdurma Davalarında Kusur Aranmaz

Koruma davalarının merkezinde saldırının hukuka aykırılığı vardır; saldırganın kusurlu olması kural olarak önleme veya durdurmanın şartı değildir. Kişilik hakkı, saldırgan kusursuz olsa dahi sürmekte olan hukuka aykırı müdahaleye katlanmak zorunda değildir. Kusur daha çok maddî ve manevî tazminatın koşullarında önem kazanır.

3. Tespit, Düzeltme ve Yayım

Saldırı sona ermiş olsa dahi internet arşivi, yayının devam eden itibarsızlaştırıcı etkisi veya üçüncü kişilerde kalan yanlış izlenim nedeniyle tespit davasında güncel menfaat bulunabilir. Hâkim, somut olayda düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesine ya da yayımlanmasına da karar verebilir. Bu araç özellikle medya ve dijital içerik uyuşmazlıklarında para tazminatından daha işlevsel olabilir.

4. Tazminat ve Kazancın Devri

Maddî zarar genel sorumluluk kuralları uyarınca; manevî zarar ise kişilik değerindeki ağır zedelenmenin giderimi amacıyla istenebilir. Ayrıca saldırganın hukuka aykırı saldırı sayesinde elde ettiği kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre devri talep edilebilir. Bu son imkân, kişilik hakkı ihlalinin “kârlı” bir faaliyet hâline gelmesini önleyici niteliktedir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 30.04.2019 tarihli E. 2017/1834, K. 2019/501 sayılı kararı, manevi tazminat uyuşmazlıklarında kişilik hakkı ihlali ile ifade/basın özgürlüğü arasındaki dengelemenin somut olay koşullarına göre yapılması gerektiğini gösteren örneklerdendir.^[19]

5. Manevî Tazminat İsteminin Devri ve Mirası

Dördüncü fıkra manevî tazminat talebinin kişisel karakterini korur. Talep karşı tarafça kabul edilmedikçe devredilemez; mirasbırakan tarafından ileri sürülmemişse mirasçılara geçmez. Burada “ileri sürme”, kişilik zararının bizzat mağdur tarafından hukukî talebe dönüştürüldüğünü gösteren kritik eşiktir.

6. Yetki ve Geçici Koruma

Davacı kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir. Bu özel yetki, kişilik hakkı mağdurunun yargıya erişimini kolaylaştırır. Saldırının çok hızlı yayıldığı dijital uyuşmazlıklarda ihtiyati tedbir ve ilgili özel kanunlardaki erişim veya içerik müdahaleleri de ayrıca gündeme gelebilir; ancak geçici tedbirlerin ifade özgürlüğüne ölçüsüz müdahaleye dönüşmemesi gerekir.

7. Hangi Davayı Ne Zaman Seçmeli?

Kişilik hakkı ihlalinde tek bir dava türü yoktur; seçilecek yol saldırının zamanına göre değişir. Henüz gerçekleşmemiş fakat ciddi biçimde beklenen saldırıda önleme, sürmekte olan saldırıda durdurma, sona ermiş fakat etkileri devam eden saldırıda ise hukuka aykırılığın tespiti ön plana çıkar. Uygulamada bu taleplerin birbirine karıştırılması, davanın amacına ulaşmasını geciktirebilir.

Örneğin yayımlanacağı açıklanan hukuka aykırı özel görüntü için zarar doğduktan sonra yalnız tazminat beklemek korumayı eksik bırakır; şartları varsa önleyici veya geçici koruma daha etkilidir. Buna karşılık içerik çoktan yayılmışsa kaldırma/durdurma, tespit, düzeltme ve gerektiğinde tazminat birlikte düşünülebilir. Kişilik hukukunda doğru dava stratejisi, saldırının hangi aşamada bulunduğunu doğru teşhis etmekle başlar.

8. Tazminat Her Zaman Birinci Çözüm Değildir

Kişilik hakkına saldırı para ile tam olarak giderilemeyen zararlar doğurabilir. Yanlış bilginin internette kalması, özel görüntünün dolaşımda olması veya kişinin adının sahte hesapta kullanılmaya devam etmesi hâlinde yalnız manevî tazminat saldırının kaynağını ortadan kaldırmaz. Bu nedenle m. 25'in aynen önleme, durdurma ve tespit araçlarını öne çıkarması önemlidir.

Kanaatimizce uygulamada da talep sırası 'önce saldırıyı sona erdir, sonra kalıcı etkileri gider, en son parasal telafiyi değerlendir' mantığıyla kurulmalıdır. Bu yaklaşım tazminatın önemini azaltmaz; kişilik korumasının asıl amacının zarar üzerinden gelir yaratmak değil, kişinin ihlal edilen alanını mümkün olduğunca eski hâline getirmek olduğunu vurgular.

9. Kanaatimiz: Kişilik Korumasının İlk Tercihi “Saldırıyı Durdurmak” Olmalıdır

Kanaatimizce kişilik hakkı davalarında yalnız manevî tazminat miktarına odaklanmak m. 25’in sistemini daraltır. Kişinin asıl ihtiyacı çoğu zaman para değil, yanlış içeriğin yayılmasının durması, devam eden tehdidin önlenmesi ve yanlış izlenimin düzeltilmesidir. Etkili şerh, koruma davalarını tazminattan önce düşünmelidir.

XX. TMK m. 26 - ADIN KORUNMASI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Ad, Kişiliğin Kimlik İşaretidir

Ad, kişiyi toplum içinde belirleyen ve onu diğer kişilerden ayıran temel kişilik değerlerinden biridir. Ön ad ve soyadı m. 26’nın çekirdeğini oluşturur. Takma ad, mahlas veya dijital kullanıcı adı da belirli kişiyle özdeşleşmiş ve kimlik işlevi kazanmışsa genel kişilik hakkı ve somut koşullarda ad üzerindeki hak kapsamında korunabilir.

2. Ad Hakkının Tespiti

Bir kişinin belirli adı kullanma hakkının çekişmeli olması hâlinde tespit davası açılabilir. Burada saldırının fiilen gerçekleşmiş olması şart değildir; ad üzerindeki hakka ilişkin mevcut ve hukukî korunmaya değer uyuşmazlık yeterlidir. Tespit, özellikle benzer adların ticari veya kamusal kullanımında kimlik karışıklığını önleme işlevi görür.

3. Haksız Kullanımın Durdurulması

Başkasının adını, onunla bağlantı bulunduğu izlenimi yaratacak veya kimliğini sahiplenme sonucunu doğuracak biçimde kullanmak haksız ad kullanımı oluşturabilir. İnternet alan adları, sosyal medya profilleri, sahte hesaplar ve reklamlar bu hükmün güncel uygulama alanlarıdır. Durdurma için kusur aranmaz; haksız kullanımın varlığı yeterlidir.

4. Tazminat

Maddî tazminat için kusur ve zarar; manevî tazminat için ayrıca ihlalin niteliğinin manevî giderimi haklı kılması aranır. Haksız ad kullanımının ekonomik kazanç amacıyla yapılması, karıştırılma ihtimali ve kullanımın yaygınlığı zarar değerlendirmesinde önem taşıyabilir.

5. Adın Haksız Kullanımı ile İsim Benzerliği Aynı Şey Değildir

Bir başkasının adıyla aynı veya benzer adı taşımak tek başına hukuka aykırı değildir. Adın korunması, esas olarak kişinin kimliği üzerinde karışıklık yaratılması, başkasının ününden yararlanılması, sahte temsil izlenimi oluşturulması veya adı taşıyan kişinin menfaatlerinin ihlal edilmesi hâllerinde önem kazanır. Bu nedenle m. 26 uygulamasında yalnız kelime benzerliğine değil kullanımın bağlamına bakılır.

Örneğin aynı adı taşıyan iki kişinin bulunması olağandır; fakat birinin sosyal medyada diğerinin fotoğrafını ve mesleki unvanını kullanarak onunmuş gibi hesap açması, artık sıradan isim benzerliğini aşar. Burada ad hakkı, görüntü ve itibar gibi diğer kişilik değerleriyle birlikte ihlal edilmiş olabilir.

6. Dijital Kimlik, Alan Adı ve Kullanıcı Adı Sorunları

Dijital hayatta adın işlevi genişlemiştir. Alan adı, sosyal medya kullanıcı adı, profil başlığı ve arama motorlarında görünen kimlik bilgileri kişinin toplumsal varlığını etkileyebilir. Bir başkasının adını ticari trafik çekmek, müşterileri yanıltmak veya kişiyi taklit etmek amacıyla kullanmak m. 26'nın klasik koruma mantığını yeni ortama taşır.

Ancak ticaret unvanı, marka ve alan adı uyuşmazlıklarında özel mevzuatın da devreye girebileceği unutulmamalıdır. M. 26 kişilik hakkı boyutunu korur; uyuşmazlık aynı anda marka, haksız rekabet veya bilişim hukuku hükümleriyle de kesişebilir. Doğru nitelendirme, bütün koruma yollarının birlikte görülmesini gerektirir.

7. Kanaatimiz: Dijital Kimlikte Ad Koruması Daha da Önemli

Günümüzde bir kişinin adına açılan sahte hesap yalnız ad hakkını değil görüntü, kişisel veri, şeref ve ekonomik kimliği aynı anda ihlal edebilir. Bu nedenle m. 26, m. 24-25 ile birlikte uygulanmalı; yalnız kullanıcı adının kaldırılması değil yanlış temsilin ve devam eden dijital etkinin bütünü hedeflenmelidir.

XXI. TMK m. 27 - ADIN DEĞİŞTİRİLMESİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Haklı Sebep ve Somut Olay Değerlendirmesi

Adın değiştirilmesi keyfî bir kimlik tercihi olarak değil haklı sebebe bağlı yargısal statü değişikliği olarak düzenlenmiştir. “Haklı sebep” açık uçlu bir kavramdır; adın alay konusu olması, kişide travmatik çağrışım yaratması, kişinin uzun yıllardır başka bir adla bilinmesi, aile ve sosyal kimlik uyuşmazlığı gibi nedenler somut olayda haklı sebep oluşturabilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, kişinin toplum içinde bilindiği soyadıyla kayden de tanınmak istemesinin haklı sebep sayılabileceğini ve kriterin her davanın özel koşullarına göre belirlenmesi gerektiğini vurgulamıştır.^[20]

2. Ad Değişikliği Kişisel Durumu Değiştirmez

Üçüncü fıkra, ad değişikliğinin kişinin soybağı, medeni hâli, vatandaşlığı, yaş veya diğer kişisel durum unsurlarını değiştirmediğini açıkça söyler. Yeni ad, aynı hukuk süjesinin kimlik işaretidir. Borçlardan, yargı kararlarından veya geçmiş hukukî ilişkilerden kaçış aracı değildir.

3. 2024 Değişikliği ve 2026 İtibarıyla Yürürlükteki İlan Rejimi

14.11.2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun’un 12. maddesiyle m. 27/2 değiştirilmiş; değişiklik 27.11.2024 tarihli ve 32735 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yeni düzenlemeyle ad değişikliğinin nüfus siciline kaydının yanında Basın İlan Kurumunun ilan portalında yayımlanması; ilanda mahkeme, dosya, doğum, ana-baba, eski ve yeni ad gibi ayrıntılı bilgilerin yer alması öngörülmüştür. Bu şerhte madde metni, 31.08.2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan bu biçimiyle verilmiştir.^[21]

4. AYM’nin 25.12.2025 Tarihli İptal Kararı ve Geçiş Dönemi

Anayasa Mahkemesi E. 2025/120, K. 2025/270 sayılı 25.12.2025 tarihli kararıyla ikinci fıkranın birinci cümlesindeki Basın İlan Kurumu portalında ilana ilişkin ibareyi ve kişisel verilerin ilanda sayılmasını öngören ikinci cümleyi özel hayata ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin anayasal güvenceler yönünden iptal etmiştir. Karar 01.04.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış ve iptal hükmünün dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi kararlaştırılmıştır. Bu nedenle 31.08.2026 tarihinde ilan rejimi biçimsel olarak hâlen yürürlüktedir; iptal 01.01.2027 tarihinde yürürlüğe girecektir.^[22]

Bu karar, AYM’nin 22.02.2024 tarihli E. 2023/34, K. 2024/60 sayılı önceki iptal kararının ardından aynı alandaki ikinci anayasal müdahaledir. Önceki karar eski “kayıt ve ilân” hükmündeki ilan kısmını iptal etmiş; iptal yürürlüğe girmeden kanun koyucu 7532 sayılı Kanunla yeni portal ilanı sistemi kurmuştur. 2025/270 sayılı karar bu yeni düzenlemenin de kişisel veri boyutunu anayasaya aykırı bulmuştur.^[23]

5. Zarar Gören Üçüncü Kişinin Bir Yıllık Davası

Ad değişikliğinden zarar gören kişi, değişikliği öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kararın kaldırılmasını dava edebilir. Sürenin başlangıcı ilan tarihi değil öğrenme tarihidir. AYM de portal ilanının gerekliliğini değerlendirirken, üçüncü kişinin dava süresinin ilandan değil öğrenmeden başlamasına dikkat çekmiştir. Bu durum ilan yoluyla kişisel verilerin geniş kitlelere açıklanmasının ölçülülük gerekçesini zayıflatan unsurlardan biri olarak görülmüştür.^[24]

6. Haklı Sebebin Değerlendirilmesinde Kişinin Yaşam Gerçeği

Ad değişikliği talebinde 'haklı sebep' soyut ve değişmez bir liste değildir. Adın alay konusu olması, kişide ağır psikolojik veya sosyal güçlük yaratması, kişinin uzun yıllardır başka bir adla tanınması, yazım veya telaffuz sorunları, aile ilişkilerinden kaynaklanan ciddi nedenler gibi durumlar somut olayda önem taşıyabilir. Mahkeme, talebin kişinin kimlik bütünlüğü bakımından gerçek ve makul bir ihtiyaca dayanıp dayanmadığını araştırır.

Burada devletin nüfus sicilinin istikrarını koruma menfaati ile bireyin kimliğini özgürce kurma ve sürdürme menfaati dengelenir. Adın keyfî ve sık değişmesi hukukî işlemlerde güven sorunları yaratabilir; fakat sicil istikrarı da kişinin hayat boyunca kendisi için ağır bir kimlik yükünü taşımaya zorlanmasının gerekçesi olamaz.

7. İlan Rejiminin Değişmesi Neden Kişilik Hukuku Sorunudur?

Ad değişikliğinin ilanı, üçüncü kişilerin ve kamu kayıtlarının güvenliği bakımından anlaşılabilir bir işlev görebilir. Ancak ilanda kişinin doğum, ana-baba ve nüfus bilgileri gibi geniş kişisel verilerin kamuya açılması mahremiyet bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. AYM'nin iptal yaklaşımının önemi de tam burada ortaya çıkar: ad değişikliğinin aleniyeti ile kişisel verilerin gereksiz yayılması aynı şey değildir.

Geçiş döneminde uygulayıcının hem yürürlükteki kanun metnini hem iptal kararının yürürlük tarihini birlikte izlemesi gerekir. Şerh bakımından bu durum ayrıca öğreticidir: kişilik hukuku durağan değildir; teknolojik yayın yöntemleri ve kişisel veri anlayışı değiştikçe klasik aleniyet araçlarının ölçülülüğü yeniden sorgulanabilir.

8. Kanaatimiz: Ad Hakkı, Kamusal Kayıt İhtiyacıyla Mahremiyet Arasında Denge İster

Kanaatimizce ad değişikliğinin nüfus siciline güvenilir biçimde işlenmesi hukuk güvenliği için zorunludur; fakat bunu sağlamak için kişinin doğum tarihi, ana-baba adı ve eski-yeni kimlik bilgilerinin herkese açık internet portalında yayımlanması aynı derecede zorunlu değildir. AYM’nin 2026’da yürürlüğe girecek iptalinin yönü, çağdaş kişiler hukukunda kimlik güvenliği ile kişisel veri minimizasyonunun birlikte düşünülmesi gerektiğini göstermektedir.

XXII. TMK m. 28 - KİŞİLİĞİN BAŞLANGICI VE SONU - DOĞUM VE ÖLÜM

MADDE METNİ

ŞERH

1. Kişiliğin Başlangıcı: Sağ ve Tam Doğum

Birinci fıkra kişiliğin başlangıcını iki koşula bağlar: çocuk tamamıyla doğmuş ve sağ doğmuş olmalıdır. Tam doğum, çocuğun ana bedeninden bütünüyle ayrılması; sağ doğum ise kısa süreli de olsa bağımsız yaşam belirtisinin bulunmasıdır. Bu anla birlikte çocuk hak ve borçların sahibi olan tam hukuk süjesi hâline gelir.

2. Cenin İçin Koşullu Hak Ehliyeti

İkinci fıkra, çocuğun sağ doğması koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini kazanacağını söyler. Bu teknik, özellikle miras ve tazminat gibi alanlarda ceninin menfaatini korur. Hak kazanımı sağ doğumla kesinleşir ve hukukî sonuç ana rahmine düşme anına kadar geriye yürütülür. Cenin henüz bağımsız kişi değildir; fakat gelecekteki kişiliğin menfaatleri koşullu biçimde korunur.

3. Kişiliğin Ölümle Sona Ermesi

Ölümle birlikte hak ehliyeti sona erer ve kişiye bağlı olmayan malvarlığı hakları miras hukukunun kuralları uyarınca mirasçılara geçer. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar kural olarak sona erer. Bununla birlikte ölen kişinin hatırası, cesedi, mezarı ve bazı kişisel değerleri yaşayan yakınların kişilik hakları veya özel düzenlemeler üzerinden dolaylı koruma görebilir; bu durum ölen kişinin hak ehliyetinin devam ettiği anlamına gelmez.

4. Ölüm Anının Belirlenmesi ve Özel Mevzuat

Tıbbî ölümün tespiti özellikle organ ve doku nakli bakımından özel mevzuatla ayrıntılılaştırılmıştır. Kişiler hukuku açısından belirleyici olan, ölüm olgusunun gerçekleşmesiyle kişiliğin sona ermesidir. Ölümün ispatına ilişkin risk ve araçlar ise m. 29-31’de ayrıca düzenlenir.

5. Sağ ve Tam Doğum Ne İfade Eder?

Kişiliğin başlaması için çocuğun ana bedeninden tamamen ayrılması ve canlılık belirtisi göstermesi aranır. 'Tam doğum' fiziksel ayrılmayı, 'sağ doğum' ise doğumdan sonra kısa süreli de olsa yaşam belirtisinin bulunmasını ifade eder. Çocuğun ne kadar süre yaşadığı kişiliğin başlaması bakımından belirleyici değildir; bir an dahi sağ doğmuşsa kişilik kazanmış olur ve bu kısa süre içinde doğan haklar miras yoluyla başkalarına geçebilir.

Bu nedenle doğum ve ölüm zamanının birbirine çok yakın olduğu olaylarda tıbbî kayıtlar miras ve soybağı sonuçları bakımından büyük önem taşır. Hukuk, kişiliğin başlangıcını soyut biyolojik gelişim tartışmasından ayırarak belirli ve ispatlanabilir bir hukukî eşik kurar.

6. Ceninin Korunmasının Pratik Sonucu

Cenin henüz kişi değildir; buna rağmen sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanmış gibi korunur. Bu koşullu korumanın en tipik sonucu miras hukukunda görülür. Miras bırakan öldüğünde ana rahminde bulunan çocuk, daha sonra sağ doğarsa mirasçı olabilir; hakları doğum anında değil, hukuken ana rahmine düştüğü ana kadar geriye yürüyen korumayla güvence altına alınır.

Bu teknik çözüm, 'cenin zaten doğmuş kişi sayılır' anlamına gelmez. Kanun bir yandan kişiliğin sağ ve tam doğumla başladığını açıkça korur, diğer yandan doğacak çocuğun menfaatlerinin doğum öncesi dönemde yok olmasını engeller. İki hüküm ancak birlikte okunduğunda doğru anlaşılır.

7. Kanaatimiz: Cenin Koruması “Kişiliğin Başladığı” Anı Değiştirmez

M. 28/2’nin geriye etkili hak ehliyeti kurgusu, kişiliğin ana rahmine düşmeyle başladığı sonucuna çevrilmemelidir. Kanun açıkça kişiliği sağ ve tam doğuma bağlamakta; cenini ise sağ doğum koşuluna bağlı özel korumayla güvence altına almaktadır. İki fıkranın birlikte anlamı budur.

XXIII. TMK m. 29 - SAĞ OLMANIN VE ÖLÜMÜN İSPATI - İSPAT YÜKÜ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Genel İspat Kuralının Kişiler Hukukundaki Özel Görünümü

Madde 29, TMK m. 6’daki genel ispat yükü ilkesini yaşam ve ölüm olguları bakımından somutlaştırır. Bir miras payı, sigorta hakkı veya başka hukukî sonuç kişinin belirli anda sağ veya ölü olmasına bağlıysa, bu olgudan lehine sonuç çıkaran taraf onu ispatlamalıdır. Böylece soyut “ölüm karinesi” yerine önce somut ispat yükü belirlenir.

2. Belirli Anda Sağ Olmanın Önemi

Bir kişinin başka bir kişinin ölümünde sağ bulunup bulunmadığı özellikle miras hukukunda kritiktir. Mirasçı olabilmek için kural olarak mirasın açıldığı anda sağ olmak gerekir. Birden çok kişinin aynı olayda ölmesi hâlinde ölüm sırası belirlenebilirse malvarlığı geçişleri buna göre değişebilir.

3. Birlikte Ölüm Karinesi

İkinci fıkra, birden çok kişiden hangisinin önce öldüğü ispat edilemiyorsa hepsinin aynı anda ölmüş sayılacağını öngörür. Bu, gerçeğin mutlaka böyle olduğu iddiası değil ispat belirsizliğini çözen hukukî karinedir. Sonuç olarak kişiler birbirlerine ölüm sırasına bağlı hak geçişi sağlayamazlar; özellikle karşılıklı mirasçılık zinciri kurulamaz.

4. Sağ Olmanın İspatı Neden Bazen Mirasın Sonucunu Değiştirir?

Bir hakkın kazanılması bir kişinin diğerinden sonra yaşamış olmasına bağlıysa, birkaç dakikalık veya saatlik yaşam farkı bile miras zincirini değiştirebilir. Örneğin eşlerin aynı kazada öldüğü durumda hangisinin önce öldüğü belirlenebilirse, önce ölenin mirası bir an için diğer eşe geçebilir ve daha sonra onun mirasçılarına intikal edebilir. Bu nedenle ölüm sırasının ispatı salt tıbbî ayrıntı değildir; ekonomik sonuç doğurur.

İspat mümkün değilse m. 29 birlikte ölüm karinesiyle belirsizliği çözer. Karinenin işlevi gerçekte aynı anda öldüklerini bilimsel olarak ilan etmek değil, ispat edilemeyen ölüm sırasına hukukî sonuç bağlanmasını önlemektir. Bu kişiler birbirlerine mirasçı olamaz; her birinin mirası kendi mirasçılarına gider.

5. İspat Yükü ile Karinenin Sırası

Birlikte ölüm karinesine hemen başvurulmamalıdır. Önce ölüm sırasını ileri süren tarafın delilleri değerlendirilir. Sağlık kayıtları, olay yeri bulguları, kurtarma kayıtları ve diğer deliller belirli bir sırayı güvenilir biçimde ortaya koyuyorsa karineye ihtiyaç kalmaz. Karine, gerçek durumun kanıtlanamadığı noktada devreye giren son çözüm aracıdır.

Bu yönüyle m. 29, m. 6'daki genel ispat yükü mantığının kişiler ve miras hukukuna özgü tamamlayıcısıdır. Belirsizliği ortadan kaldırmaz; belirsizlik devam ettiğinde hukukî riskin nasıl yönetileceğini belirler.

6. Kanaatimiz: Karine, Belirsizlik Sonrasında Devreye Girer

Birlikte ölüm karinesine doğrudan başvurulmamalıdır. Önce olayın tıbbî ve maddî verileriyle ölüm sırasının belirlenip belirlenemediği araştırılmalıdır. Ancak ispat sonucunda gerçek sıra saptanamıyorsa m. 29/2 belirsizliğin hukukî sonucunu belirler.

XXIV. TMK m. 30 - DOĞUM VE ÖLÜMÜN İSPAT ARAÇLARI

MADDE METNİ

ŞERH

1. Nüfus Sicilinin Başlangıçtaki İspat Gücü

Doğum ve ölüm kişisel durumun temel olguları olduğundan Kanun başlangıç ispat aracını nüfus sicili olarak belirler. Bu tercih kamu güvenliği, kimlik bütünlüğü ve hukukî işlemlerde öngörülebilirlik sağlar. Hüküm TMK m. 7’deki resmî sicillerin ispat gücüyle birlikte okunmalıdır.^[25]

2. Kayıt Yokluğu veya Yanlışlığı

İkinci fıkra resmî sicili mutlak hakikat hâline getirmez. Kayıt yoksa veya kaydın doğru olmadığı anlaşılırsa gerçek durum her türlü kanıtla ispat edilebilir. Tanık, sağlık belgesi, doğum kaydı, hastane evrakı, mezarlık veya olay tutanakları ve diğer deliller somut olaya göre değerlendirilebilir.

3. Nüfus Kaydının Düzeltilmesi ile İspat Ayrımı

Bir davada gerçek doğum veya ölüm olgusunun ispatlanması ile nüfus sicilinin düzeltilmesi usulü aynı şey değildir. Sicilde değişiklik yapılması 5490 sayılı Kanun ve TMK’nın kişisel durum siciline ilişkin sonraki maddelerindeki özel usullere tâbi olabilir. M. 30’un ikinci fıkrası, maddî gerçeğin delil yoluyla ortaya konulabilmesini güvence altına alır.

4. Nüfus Sicili Ne Kadar Güçlüdür?

Doğum ve ölümün ispatında nüfus sicili ilk ve en güçlü başvuru kaynağıdır. Bunun nedeni yalnız kolaylık değil, nüfus olaylarının kamu otoritesi tarafından düzenli ve sürekli biçimde kayda geçirilmesidir. Ancak sicilin güçlü olması onun yanılmaz olduğu anlamına gelmez. Hatalı kayıt, geç bildirim veya hiç kayıt bulunmaması mümkündür.

Bu nedenle m. 30, kayıt yoksa veya kayıt doğru değilse her türlü kanıtla gerçek durumun ispatına imkân tanır. Böylece hukuk güvenliği ile maddi gerçek arasında denge kurulur: sicile başlangıçta güvenilir, fakat açık hata karşısında gerçeklik sicile feda edilmez.

5. İspat ile Nüfus Kaydının Düzeltilmesi Arasındaki Fark

Belirli bir davada doğum veya ölüm olgusunun ispatlanması ile nüfus sicilinin kalıcı biçimde düzeltilmesi aynı işlem değildir. Mahkeme somut uyuşmazlığı çözmek için bir olguyu kabul edebilir; sicilin düzeltilmesi ise nüfus hukukunun özel usul ve taraf rejimine tâbi olabilir. Bu ayrım, özellikle başka kişilerin medeni hâl kayıtlarını da etkileyen uyuşmazlıklarda önemlidir.

Uygulayıcı bu nedenle 'kayıt yanlış' iddiasını duyduğunda önce istenen hukukî sonucu belirlemelidir: Amaç yalnız mevcut davada bir olguyu kanıtlamak mı, yoksa nüfus sicilinde sürekli değişiklik yapmak mı? Doğru dava ve taraf yapısı bu soruya göre değişebilir.

6. Kanaatimiz: Resmî Sicil Güven Sağlar, Gerçeği Kilitlemez

M. 30, m. 7’de gördüğümüz dengeyi kişiler hukukuna taşır: hukuk düzeni resmî sicile başlangıçta yüksek güven verir; fakat açık hata veya kayıt yokluğu karşısında maddî gerçeğe ulaşma yolunu kapatmaz. Bu, kimlik güvenliği ile gerçeklik arasında doğru dengedir.

XXV. TMK m. 31 - ÖLÜM KARİNESİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Ölüm Karinesinin Koşulu: Kesin Gözüyle Bakılabilen Ölüm

Ölüm karinesi, kişinin ölümüne “kesin gözle bakılmayı gerektiren” olay içinde kaybolmasına dayanır. Uçak kazası, gemi batması, büyük patlama, afet veya benzeri olaylarda somut koşullar kişinin kurtulmuş olmasını hayatın olağan akışı bakımından son derece dışlıyorsa ceset bulunmasa dahi kişi ölmüş sayılır. Buradaki eşik, gaiplikteki “kuvvetli olasılık”tan daha yüksektir.

2. Gaiplikten Farkı

Gaiplikte ölüm kesin kabul edilmez; belirli süreler, ilan ve mahkeme kararı gerekir. Ölüm karinesinde ise ölümüne kesin gözle bakılan durumun varlığı yeterlidir ve hukuk kişiyi ölmüş sayar. Bu yüzden uzun süredir haber alınamaması tek başına m. 31’e değil, şartları varsa m. 32’deki gaipliğe götürür.

3. Cesedin Bulunmaması Engel Değildir

Kuralın işlevi tam da cesedin bulunamadığı olaylarda ortaya çıkar. Ceset bulunsaydı ölüm olağan yöntemlerle tespit ve tescil edilebilirdi. Ölüm karinesi, olağan dışı olayın güçlü maddî gerçekliğini hukukî sonuç doğuracak biçimde tanır.

4. Ölüm Karinesinde Tehlikenin Yoğunluğu

M. 31'in uygulanabilmesi için kişinin yalnız kaybolmuş olması yetmez; içinde kaybolduğu durumun ölümüne kesin gözle bakılmasını gerektirecek yoğunlukta olması gerekir. Uçağın tamamen yok olduğu ve kurtulan bulunmadığı bir kaza, büyük deniz felaketi veya kişinin ölümünün neredeyse kaçınılmaz olduğu başka bir olay bu rejime yaklaşabilir. Buna karşılık sıradan bir kayıp veya uzun süre haber alınamama ölüm karinesinin alanı değildir.

Bu yüksek eşik önemlidir; çünkü ölüm karinesi gaiplikten daha güçlü ve hızlı hukukî sonuç doğurur. Kanun, ölümün fiilen kesin sayılabildiği durumda aileyi ve malvarlığı ilişkilerini yıllarca gaiplik prosedüründe bekletmez. Ancak bu kolaylığın bedeli, şartların dar yorumlanmasıdır.

5. Ölüm Karinesi ile Gaiplik Arasında Pratik Seçim

Uygulamada ilk soru 'ceset bulundu mu?' olmamalıdır. Ceset bulunmaması her iki kurumda da görülebilir. Ayırıcı soru, ölümün kesin sayılabilecek kadar güçlü olup olmadığıdır. Ölüm tehlikesi yalnız kuvvetli olasılık düzeyindeyse gaiplik; neredeyse kesinlik düzeyindeyse ölüm karinesi gündeme gelir.

Yanlış kurumun seçilmesi bekleme süreleri, ilan, miras ve kişisel durum sonuçlarını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle olayın niteliği, kurtulma ihtimali, olay sonrası araştırmalar ve objektif tehlike yoğunluğu gerekçede açıkça tartışılmalıdır.

6. Kanaatimiz: M. 31 Dar Uygulanmalıdır

“Kesin gözle bakılma” ifadesi gevşetilerek her tehlikeli kaybolma olayına uygulanmamalıdır. Ölüm ihtimali yüksek fakat kesinlik derecesine ulaşmıyorsa gaiplik rejiminin ilan ve bekleme güvenceleri devreye girmelidir. İki kurum arasındaki eşik farkı kişiyi erken ve hatalı biçimde ölü kabul etme riskini önler.

XXVI. TMK m. 32 - GAİPLİK - GENEL OLARAK

MADDE METNİ

ŞERH

1. Gaipliğin İki Maddî Sebebi

Gaiplik iki ana durumda gündeme gelir: kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya uzun zamandan beri kendisinden haber alınamaması. Her iki durumda da ortak ek koşul, kişinin ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunmasıdır. Bu nedenle yalnız adresinin bilinmemesi, aileyle bağını kesmesi veya yıllarca haber vermemesi otomatik olarak gaiplik için yeterli değildir; ölüm ihtimalini güçlendiren somut olgular aranır.

2. Yargıtay’ın “Kuvvetli Olasılık” Vurgusu

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 10.10.2019 tarihli E. 2019/4908, K. 2019/8860 sayılı kararı, uzun süre haber alınmamasının ölüm hakkında kuvvetli olasılık koşulundan bağımsız değerlendirilemeyeceğini açıkça vurgulamıştır. Daire, bu koşul yeterince araştırılmadan gaiplik kararı verilmesini hatalı bulmuştur.^[26]

3. Başvuru Hakkı: Hakları Ölüme Bağlı Olanlar

Gaiplik talebini herhangi bir merak sahibi değil, hakları kişinin ölümüne bağlı olanlar ileri sürebilir. Mirasçılar, vasiyet alacaklıları, bazı sigorta veya aile hukuku ilişkilerindeki ilgililer bu kapsama girebilir. Başvurucunun gaiplik kararında güncel hukukî menfaati bulunmalıdır.

4. Yetkili ve Görevli Mahkeme

Maddenin ikinci fıkrası özel yetki zinciri kurar: kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; o da yoksa ana veya babasının kayıtlı bulunduğu yer. Gaiplik kararı HMK m. 382/2-a-4 uyarınca çekişmesiz yargı işidir; aksine düzenleme olmadığından kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevlidir.^[27]

Ancak gaiplik istemi TMK m. 588 kapsamında malvarlığının Hazineye devri veya taşınmazın aynına ilişkin çekişmeli taleplerle birleştiğinde görev rejimi değişebilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu tür TMK m. 588 davalarında asliye hukuk mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmektedir.^[28]

5. Ölüm Tehlikesi ile Uzun Süre Haber Alınamama Aynı Şey Değildir

Gaiplik iki ayrı maddî temele dayanabilir. Birincisinde kişi ölüm tehlikesi içinde kaybolmuştur; burada somut ve ciddi bir risk olayı vardır. İkincisinde böyle belirli bir felaket olmayabilir, fakat kişiden uzun süredir haber alınamamaktadır ve ölüm ihtimali zamanın geçmesiyle kuvvetlenmiştir. Bu iki durumda bekleme sürelerinin başlangıç noktaları da farklıdır.

Bu ayrım mahkemeye sunulacak vakıaların niteliğini belirler. Ölüm tehlikesinde olayın kendisi, arama-kurtarma kayıtları ve riskin ağırlığı; uzun süre haber alınamamada ise kişinin olağan iletişim düzeni, son temas tarihi, araştırma çabaları ve uzun sessizliğin açıklanabilir olup olmadığı önem kazanır.

6. Kimler Gaiplik İsteyebilir? 'Merak Eden Herkes' Değil

Kanun başvuru hakkını, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olan kimselere tanır. Bu ifade, gaiplik kararını soyut bir 'kişinin nerede olduğunun tespiti' davası olmaktan çıkarır. Mirasçı, vasiyet alacaklısı veya ölüm nedeniyle başka bir hakkı doğacak kişi gibi hukukî menfaati ölüm olgusuna bağlı kimseler başvurabilir.

Bu şart, mahkemenin soyut ve sonuçsuz taleplerle meşgul edilmesini önlediği gibi gaiplik kararının ağır sonuçlarına uygun bir hukukî menfaat filtresi de kurar. Başvurucunun hangi hakkının gaibin ölümüne bağlı olduğu dilekçede somutlaştırılmalıdır.

7. Kanaatimiz: Gaiplik “Uzun Süre Görünmeme” Kararı Değildir

Gaiplik, nüfus veya miras işlerini kolaylaştırmak için kayıp kişiyi hukukî olarak ortadan kaldıran idarî bir kısayol değildir. Ölüm hakkında kuvvetli olasılık ve kanunî süreler, yaşayan bir kişinin malvarlığı ve aile statüsünün yanlışlıkla sona erdirilmesine karşı temel güvencelerdir.

XXVII. TMK m. 33 - GAİPLİK - YARGILAMA USULÜ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Bekleme Süreleri

Kanun, ölüm tehlikesi içinde kaybolmada en az bir yıl; uzun süredir haber alınamamada son haber tarihinden itibaren en az beş yıl bekleme süresi öngörür. Süre farkı, ölüm ihtimalinin iki olay tipinde aynı yoğunlukta olmamasından kaynaklanır. Ölüm tehlikesinde somut risk yüksek olduğu için süre daha kısadır.

2. Süreler Başvuru Şartıdır

Bu süreler dolmadan gaiplik kararı istenemez. Bekleme süresi yalnız yargılamanın ne kadar süreceğini değil, gaiplik talebinin ne zaman olgunlaşacağını belirler. Hesaplama ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihe göre yapılmalıdır.

3. İlanın İşlevi: Yaşayan Kişiyi ve Bilgiyi Aramak

Mahkeme ilan yoluyla gaip hakkında bilgisi bulunanları bilgi vermeye çağırır. İlan, şekli bir merasim değil yanlış gaiplik kararını önleyen araştırma aracıdır. İlan süresi ilk ilandan itibaren en az altı aydır; mahkeme somut olayın özelliklerine göre daha uzun süre belirleyebilir.

4. Çekişmesiz Yargıda Araştırma İlkesi

Gaiplik çekişmesiz yargı işi olduğundan mahkeme tarafların sunduğu delillerle katı biçimde bağlı kalmadan kişinin yaşayıp yaşamadığı, son haber, tehlikenin niteliği ve ilgili kayıtlar konusunda gerekli araştırmayı yapmalıdır. Kolluk, nüfus, sınır giriş-çıkış, sosyal güvenlik, sağlık ve gerektiğinde yurtdışı kayıtları somut olaya göre önem taşıyabilir.

5. Bekleme Sürelerinin Mantığı

Gaiplikte kanunun bekleme süreleri öngörmesinin nedeni, erken bir ölüm varsayımının geri dönüşü zor sonuçlarını azaltmaktır. Ölüm tehlikesinde olayın üzerinden en az bir yıl, uzun süre haber alınamamada ise son haber tarihinden itibaren en az beş yıl geçmesi gerekir. Bu süreler, mahkemenin takdirine göre kısaltılabilecek basit usul süreleri değil, gaiplik isteminin olgunlaşması için aranan maddî şartlardır.

Dolayısıyla güçlü bir aile kanaati veya ekonomik ihtiyaç, kanuni süre dolmadan gaiplik kararı verilmesini haklı kılmaz. Belirsizliğin yarattığı güçlükler başka geçici koruma mekanizmalarıyla çözülebilir; ölüm statüsüne yaklaşan gaiplik kararı ise kanunun öngördüğü zaman eşiğini beklemelidir.

6. İlanın Gerçek Fonksiyonu ve Araştırmanın Genişletilmesi

İlan yalnız formalite değildir. Amaç, hakkında gaiplik istenen kişiye veya onun yaşadığını bilen üçüncü kişilere ulaşmaktır. Bu nedenle ilan içeriği ve süresi, gerçek bir bilgi toplama fırsatı yaratacak şekilde uygulanmalıdır. İlk ilanla başlayan ilan süresinin en az altı ay olması da bu araştırma amacına hizmet eder.

Dijital çağda mahkemenin araştırması yalnız geleneksel ilanla sınırlı düşünülmemelidir. Somut olayın özelliğine göre resmî kayıtlar, sınır giriş-çıkışları, kolluk araştırmaları ve erişilebilir diğer hukukî bilgi kaynakları değerlendirilebilir. Çekişmesiz yargının araştırma ilkesi, gaiplik gibi statü doğuran bir kararda özellikle önemlidir.

7. Kanaatimiz: İlan Dijital Çağda Tek Araştırma Aracı Olamaz

Kanaatimizce klasik ilan sistemi günümüzde gerekli fakat tek başına yeterli olmayan bir güvencedir. Kişinin dijital izleri, resmî veri tabanları, sınır ve sosyal güvenlik kayıtları gibi daha güvenilir araştırma araçları varken ilan yapılıp dosyanın pasif biçimde beklenmesi, m. 33’ün koruma amacını tam karşılamaz. Mahkemenin aktif araştırması çağdaş gaiplik yargılamasının merkezinde olmalıdır.

XXVIII. TMK m. 34 - GAİPLİK - İSTEMİN DÜŞMESİ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Üç Düşme Sebebi

Madde üç olguyu gaiplik istemini sona erdiren sebep sayar: kişinin ortaya çıkması, kendisinden güvenilir haber alınması veya gerçek ölüm tarihinin tespit edilmesi. İlk iki hâlde gaipliğin temel varsayımı olan ölüm olasılığı çöker; üçüncü hâlde ise artık gaiplik kararına değil gerçek ölüm olgusuna dayanılır.

2. Haber Almanın Niteliği

Her söylenti veya doğrulanmamış sosyal medya kaydı “haber alınması” sayılmaz. Haberin kişinin hayatta olduğuna dair güvenilir ve doğrulanabilir bilgi sağlaması gerekir. Mahkeme bu bilgiyi araştırmalı; sırf başvuruyu sürdürmek veya düşürmek isteyen tarafların soyut beyanıyla yetinmemelidir.

3. Ölüm Tarihinin Tespiti

Ölüm tarihi belirlenirse miras, evlilik ve diğer ölüme bağlı sonuçlar bu gerçek tarihe göre değerlendirilir. Gaiplikteki geriye etkili kurguya ihtiyaç kalmaz. Bu nedenle gerçek ölümün ispatı, gaiplikten daha güçlü ve doğrudan hukukî temeldir.

4. İstemin Düşmesi Neden Otomatiktir?

Gaiplik yargılamasının amacı bir ölüm hikâyesi üretmek değil, gerçek durumu mümkün olduğunca belirlemektir. Kişi ilan süresi içinde ortaya çıkarsa, yaşadığına ilişkin güvenilir haber alınırsa veya ölüm tarihi tespit edilirse gaiplik varsayımına artık ihtiyaç kalmaz. Bu yüzden istem düşer; mahkeme sırf yargılama başlamış diye gaiplik kararı vermeye devam edemez.

Özellikle 'haber alınması' her söylentiyle eş tutulmamalıdır. Haber, kişinin hayatta olduğunu yeterli güvenilirlikle ortaya koymalı ve doğrulanabilir nitelikte olmalıdır. Aksi hâlde kötü niyetli veya belirsiz bir ihbarın yıllardır süren yargılamayı anlamsızlaştırması mümkün olur.

5. Ölümün Kesinleşmesi Hâlinde Gaiplik Yerine Gerçek Ölüm Rejimi

Yargılama sırasında kişinin öldüğü ve ölüm tarihi tespit edilirse artık hukukî belirsizliği gaiplik kararıyla yönetmeye gerek yoktur. Gerçek ölüm tarihi esas alınır ve miras, evlilik ve diğer sonuçlar o tarihe göre doğar. Böylece gaiplik, kesin bilgi varken kullanılacak alternatif bir ölüm yolu hâline getirilmez.

Bu özellik gaipliğin tali karakterini gösterir. Gaiplik gerçeğin yerine geçmek için değil, gerçeğe ulaşılamadığı hâlde hukuk düzeninin sonsuza kadar askıda kalmasını önlemek için vardır. Gerçek bilgi ortaya çıktığı anda varsayımsal çözüm geri çekilir.

6. Kanaatimiz: Gaiplik Gerçeğin Yerine Geçen Son Çaredir

M. 34 gaipliğin niteliğini açık biçimde ortaya koyar: gerçek yaşam veya ölüm bilgisi elde edilebildiği anda gaiplik kurumuna ihtiyaç kalmaz. Gaiplik, gerçeğin bilinmediği durumda hukukî belirsizliği yönetmek için kurulmuş tali bir statüdür.

XXIX. TMK m. 35 - GAİPLİK KARARININ HÜKMÜ

MADDE METNİ

ŞERH

1. Ölüme Bağlı Hakların Kullanılması

İlan ve araştırmadan sonuç alınamaz ve diğer koşullar gerçekleşirse mahkeme gaipliğe karar verir. Kararın temel sonucu, ölüme bağlı hakların sanki ölüm ispatlanmış gibi kullanılabilmesidir. Mirasın açılması, bazı sözleşme ve sigorta sonuçları ile kişisel statüye bağlı meseleler bu hükümden etkilenir; ancak her özel alanın kendi tamamlayıcı kuralları ayrıca uygulanır.

2. Geriye Etki

Gaiplik kararı karar tarihinden değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihten itibaren hüküm doğurur. Bu geriye etki, hukukî sonuçların kaybolma olgusuyla bağlantısını korur. Örneğin mirasçılık sıfatı ve miras payları belirlenirken gaiplik kararının verildiği tarihteki değil, kanunun belirlediği geriye etkili tarihteki durum esas alınır.^[29]

3. Evlilik Kendiliğinden Sona Ermez

Gaiplik kararının “ölüm ispatlanmış gibi” sonuç doğurması, evliliğin otomatik olarak sona erdiği anlamına gelmez. TMK m. 131 uyarınca gaibin eşi evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı dava ile istemelidir; evlilik feshedilmeden yeniden evlenemez. Bu özel hüküm, m. 35’in genel etkisinin önemli sınırlarından biridir.^[30]

4. Gaibin Sonradan Ortaya Çıkması

Gaiplik kararı kesin bir biyolojik ölüm tespiti değildir. Gaip sonradan ortaya çıkabilir. Bu ihtimal nedeniyle miras hukukunda gaibin mallarını teslim alanların güvence verme ve iade yükümlülüklerine ilişkin özel hükümler bulunur. M. 35, ölüme bağlı hakları kullanılabilir hâle getirirken sonradan ortaya çıkma riskini hukuk sisteminin diğer hükümleriyle dengeler.

5. Geriye Etkinin Pratik Sonucu

Gaiplik kararının sonuçlarının ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden itibaren doğması, karar tarihinin değil kaybolma olgusunun esas alınması anlamına gelir. Bu geriye etki özellikle mirasçılık sıfatının, tereke haklarının ve bazı sürelerin belirlenmesinde önem taşır. Mahkeme kararı yıllar sonra verilse bile hukuk düzeni belirli sonuçları geçmişteki kritik tarihe bağlar.

Ancak bu geriye etki, gaibin gerçekten o tarihte öldüğünün bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez. Kanun, belirsizliği yönetebilmek için bir hukukî başlangıç noktası seçer. Bu yüzden gaibin sonradan ortaya çıkması hâlinde malvarlığının geri verilmesine ilişkin özel güvenceler ve iade hükümleri önem kazanır.

6. Gaiplik Kararı ile Evliliğin Sona Ermesi Arasındaki Ayrım

Gaiplik kararı ölümle bağlantılı pek çok hakkı kullanılabilir hâle getirir; fakat evlilik bakımından kanun ayrıca bir irade ve karar mekanizması öngörür. Gaibin eşi, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir dava ile istemedikçe sırf gaiplik kararı verilmiş olması evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Bu ayrım, gaiplik kararının gerçek ölüm belgesiyle özdeş olmadığını açık biçimde gösterir.

Uygulamada bu nokta özellikle yeniden evlenme bakımından kritiktir. Miras hukukunda gaiplik kararı sonuç doğurmuş olsa bile aile hukukundaki evlilik bağının ayrıca sona erdirilmesi gerekir. Aynı olayın farklı hukuk alanlarında aynı anda fakat farklı tekniklerle sonuç doğurması, m. 35'in sistematik önemini ortaya koyar.

7. Kanaatimiz: Gaiplik “Ölüm” Değil Hukukî Belirsizlik Yönetimidir

Kanaatimizce m. 35’in doğru okunması için gaipliği gerçek ölümle özdeşleştirmemek gerekir. Karar, hayatın belirsizliğini hukukî olarak yönetir; hakları dondurulmuş bırakmamak için ölüme benzer sonuçlar üretir, fakat yaşayan kişinin geri dönme ihtimalini sistem tamamen unutmaz. Bu nedenle süre, ilan, kuvvetli olasılık ve iade güvenceleri aynı bütünün parçalarıdır.

XXX. TMK m. 8-35’İN BİRLİKTE OKUNMASI: KİŞİLİĞİN NORMATİF YAŞAM DÖNGÜSÜ

M. 8-35 birlikte okunduğunda Kanun’un rastlantısal bir konu sıralaması yapmadığı görülür. M. 8 kişiyi hak süjesi olarak tanır. M. 9-16 bu kişinin kendi iradesiyle hukukî sonuç yaratabilmesinin sınırlarını kurar. M. 17-18 kişinin aile bağlarının hukukî geometrisini, m. 19-22 ise hukuk düzenindeki mekânsal merkezini belirler. Böylece “kim?” sorusundan sonra “hangi ilişkiler içinde ve nerede?” soruları cevaplanır.

M. 23-27 bu statünün koruyucu bölümüdür. Kişi yalnız dış saldırıya karşı değil, kendi özgürlüğünü aşırı biçimde sınırlayan sözleşmelere karşı da korunur. Genel kişilik hakkı teknolojik gelişmelere açık bir çerçeve norm olarak işlev görür; m. 25 saldırının zamanına ve sonucuna göre önleme, durdurma, tespit, düzeltme, kazancın devri ve tazminat yollarını kurar. Ad üzerindeki hak ise kişinin toplumsal ve resmî kimliğinin özel görünümüdür.

M. 28-35 kişiliğin zaman eksenini tamamlar. Sağ ve tam doğum kişiliğin başlangıcıdır; cenin sağ doğmak koşuluyla geçmişe etkili korunur; ölüm kişiliği sona erdirir. Ölümün bilinmediği olaylarda m. 29-30 ispat riskini ve araçlarını, m. 31 ölüm karinesini, m. 32-35 ise kuvvetli ölüm olasılığını gaiplik yargılamasıyla hukukî statüye dönüştürür. Bu hükümler sayesinde hukuk, biyolojik belirsizliği kontrolsüz varsayımlarla değil kademeli ispat ve yargısal güvence sistemiyle yönetir.

Kanaatimizce bu bölümün genel ilkesi şudur: kişi, hukuk düzeninde ne yalnız irade sahibi bir ekonomik aktör ne de korunması gereken pasif bir varlıktır. Kişiler hukuku, özerklik ile korumayı aynı statü içinde birlikte kurar. Hak ehliyeti herkese eşit hukuk öznesi olma imkânı verir; fiil ehliyeti kişinin karar kapasitesine saygı duyar; kişilik hakkı hem sözleşme gücüne hem üçüncü kişilerin saldırısına sınır çizer; ölüm ve gaiplik hükümleri ise kişiliğin sona ermesi gibi en ağır sonucu yüksek ispat ve usul güvencelerine bağlar.

XXXI. UYGULAMA İÇİN KISA SİSTEMATİK TABLO

XXXII. SONUÇ

Türk Medenî Kanunu’nun 8 ilâ 35. maddeleri, gerçek kişinin hukuk düzenindeki yolculuğunu baştan sona kuran bir statü bütünüdür. Hak ehliyeti insanı hukuk süjesi yapar; fiil ehliyeti kişinin kendi iradesiyle hukukî sonuç kurabileceği alanı belirler. Erginlik, ayırt etme gücü ve kısıtlılık rejimi, özerklik ile korunma arasındaki sınırı çizer. Hısımlık ve yerleşim yeri, kişinin soyut birey olmaktan çıkıp aile ve toplum içindeki hukukî bağlantılarını görünür kılar.

Kişiliğin korunmasına ilişkin m. 23-27 ise bu statünün değer boyutudur. Hukuk, kişinin özgürlüğünü kabul eder fakat kişinin kendisini hukukî nesneye dönüştürecek sınırsız feragatlere izin vermez; bedeni, onuru, mahremiyeti, kimliği ve adını üçüncü kişilerin hukuka aykırı müdahalelerine karşı korur. Dijital çağda sahte hesap, kişisel veri yayımı, görüntü ve sesin yapay biçimde üretilmesi gibi yeni saldırı biçimleri ortaya çıksa da m. 24’ün açık norm yapısı bu gelişmelere uyum sağlayabilecek esnekliğe sahiptir. Buna karşılık kişilik koruması ifade özgürlüğünü otomatik olarak geriye iten bir üstünlük normu değildir; anayasal değerler somut olayda dengelenmelidir.

M. 28-35 kişiliğin zaman boyutunu tamamlar. Sağ ve tam doğum kişiliğin başlangıcını, ölüm sonunu belirler; cenin sağ doğmak koşuluyla korunur. Ölümün kesin olarak bilinmediği durumlarda Kanun bir anda “ölmüş sayma” yoluna gitmez; ispat, ölüm karinesi, kuvvetli olasılık, bekleme süreleri, ilan ve gaiplik kararı şeklinde kademeli bir güvence sistemi kurar. Bu kademelilik, malvarlığı ilişkilerini çözümsüz bırakmamak ile yaşayan kişiyi hatalı biçimde hukuk düzeninden silmemek arasındaki dengenin ifadesidir.

Bu şerhte savunulan temel görüş şudur: kişiler hukukunun asıl konusu “insanı sınıflandırmak” değil, insanın hukukî özerkliğini hangi koşullarda tanıyıp hangi durumlarda koruyacağını açıklamaktır. Bu nedenle ehliyet kuralları mümkün olan yerde iradeyi yaşatmalı; kişilik hakkı koruması saldırıyı etkili biçimde durdurmalı; yerleşim yeri ve hısımlık kuralları maddî ilişkiyi doğru bağlantı noktasına bağlamalı; ölüm ve gaiplikte ise hukukî sonuç ancak gerekli ispat eşiği geçildiğinde doğmalıdır. M. 8-35’in ortak dili, insanı hem karar veren özne hem korunması gereken değer olarak aynı anda ciddiye alan bir özel hukuk anlayışıdır.

Bu nedenle m. 8-35 arasındaki hükümler, gerçek kişiyi yalnız tanımlayan bir statü kataloğu olarak değil, kişinin hayatı boyunca karşılaşabileceği güç ilişkilerine karşı kurulan bir hukukî denge sistemi olarak okunmalıdır. Küçük korunur ama iradesi silinmez; ayırt etme gücü bulunmayan kişi işlem güvenine feda edilmez; ergin kişi özgürdür fakat yaptığı işlemlerin sorumluluğunu taşır; kişi kendi özgürlüğünden sınırsızca vazgeçemez; ifade özgürlüğü korunur fakat başkasının şeref ve özel hayatını sınırsızca ihlal edemez; devlet nüfus siciline güven sağlar fakat maddi gerçeği sicile haps etmez.

Kanaatimizce kişilik hukukunun çağdaş okumasında üç ilke birlikte korunmalıdır: insan onuru, özerklik ve hukuk güvenliği. Bunlardan yalnız biri mutlaklaştırıldığında sistem bozulur. Salt korumacılık kişiyi edilgenleştirir; salt özerklik güçsüz kişinin kendi aleyhine sınırsız taahhütlerini meşrulaştırabilir; salt işlem güvenliği ise gerçek irade yokluğunu veya kişilik ihlalini görünmez kılabilir. TMK'nın başarısı, bu değerleri birbirini yok etmeden aynı normatif çerçevede tutmaya çalışmasındadır.

KAYNAKÇA

Mevzuat ve Anayasal Kaynaklar

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, RG 08.12.2001, S. 24607 (31.08.2026 itibarıyla konsolide metin).

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu.

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu.

2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun.

7532 sayılı Noterlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul tarihi 14.11.2024, RG 27.11.2024, S. 32735, özellikle m. 12.

Kitaplar ve Monografiler

DURAL, Mustafa / ÖĞÜZ, Tufan: Türk Özel Hukuku Cilt II: Kişiler Hukuku, 23. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul 2022.

OĞUZMAN, M. Kemal / SELİÇİ, Özer / OKTAY-ÖZDEMİR, Saibe: Kişiler Hukuku (Gerçek ve Tüzel Kişiler), 23. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul 2024.

OĞUZMAN, M. Kemal / BARLAS, Nami: Medenî Hukuk: Giriş, Kaynaklar, Temel Kavramlar, 30. Bası, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2024.

SOYLU, Esra: Kişilik Haklarının Korunması Çerçevesinde Sanal Evrenler, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2023.

Makaleler

AKBULUT, Pakize Ezgi: “Ayırt Etme Gücünden Yoksunluğun Borçlar Hukukunda Hukuki İşlem Ehliyeti Bakımından Sonuçları ve Özellik Arz Eden Haller”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 15, S. 1, 2025, s. 407-432.

ERKAN, Vehbi Umut / YÜCER, İpek: “Ayırt Etme Gücü”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 3, 2011, s. 485-522, DOI: 10.1501/Hukfak_0000001636.

SAĞDIÇ, Dilay: “Sahte Sosyal Medya Hesaplarının Kişilik Hakkı İhlalleri ve Sorumluluk Hukuku Kapsamında Değerlendirilmesi”, Bilişim Hukuku Dergisi, C. 8, S. 1, 2026.

ŞAHİN, Mustafa: “İsviçre Medeni Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler Çerçevesinde Türk Hukukunda Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçük ve Kısıtlıların (Sınırlı Ehliyetsizlerin) Nişanlanma Ehliyeti (TMK m.16/I, 118/II)”, Ankara Barosu Dergisi, 2014/4, s. 81-104.

Başlıca Yargı ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Yargıtay HGK, 07.02.2018, E. 2017/4-3121, K. 2018/111.

Yargıtay HGK, 11.04.2018, E. 2016/1511, K. 2018/757.

Yargıtay HGK, 12.02.2014, E. 2013/473, K. 2014/92.

Yargıtay HGK, 30.04.2019, E. 2017/1834, K. 2019/501.

Yargıtay HGK, 09.04.2025, E. 2023/615, K. 2025/217.

Yargıtay HGK, 25.12.2025, E. 2025/546, K. 2025/921.

Yargıtay 5. HD, 15.09.2022, E. 2022/7939, K. 2022/12007.

Yargıtay 8. HD, 15.01.2019, E. 2017/8298, K. 2019/366.

Yargıtay 8. HD, 10.10.2019, E. 2019/4908, K. 2019/8860.

Yargıtay 17. HD, 11.04.2013, E. 2013/4162, K. 2013/5361.

Yargıtay 1. HD, 10.04.2019, E. 2016/8503, K. 2019/2574.

AYM, İbrahim Özden Kaboğlu [GK], B. No. 2015/18503, 30.05.2019.

AYM, E. 2023/34, K. 2024/60, 22.02.2024.

AYM, E. 2025/120, K. 2025/270, 25.12.2025, RG 01.04.2026, S. 33211.

YAYIN NOTU

Bu çalışma 31 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla erişilebilen güncel mevzuat, Anayasa Mahkemesi kararları, yayımlanmış Yargıtay kararları ve seçilmiş bilimsel literatür esas alınarak hazırlanmıştır. Özellikle TMK m. 27 bakımından 7532 sayılı Kanunla getirilen ve 31.08.2026 tarihinde hâlen yürürlükte bulunan ilan rejimi ile AYM’nin E. 2025/120, K. 2025/270 sayılı kararının 01.01.2027 tarihinde doğuracağı değişiklik ayrı ayrı gösterilmiştir. Şerh, TMK m. 8-35’in genel ve sistematik açıklamasıdır; somut uyuşmazlıklarda ilgili özel hüküm, güncel içtihat, görev-yetki ve usulî durum ayrıca değerlendirilmelidir.

1. Kişiler hukukunun sistematiği ve TMK m. 8-35’in gerçek kişinin hukukî statüsündeki yeri için bkz. Oğuzman/Seliçi/Oktay-Özdemir, Kişiler Hukuku (Gerçek ve Tüzel Kişiler), 23. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul 2024; Dural/Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II: Kişiler Hukuku, 23. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul 2022. ↑

2. Bkz. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 10 ve m. 12; 4721 sayılı TMK m. 8. ↑

3. Fiil ehliyetinin görünüm biçimleri için bkz. Oğuzman/Seliçi/Oktay-Özdemir, Kişiler Hukuku, 23. Bası, 2024; Erkan/Yücer, “Ayırt Etme Gücü”, AÜHFD, 60(3), 2011, s. 485-522, DOI: 10.1501/Hukfak_0000001636. ↑

4. Erginlik ve evlenmeyle erginliğin sonuçları için bkz. Dural/Öğüz, Kişiler Hukuku, 23. Bası, 2022. ↑

5. 6100 sayılı HMK m. 382/2-a ve m. 383; çekişmesiz yargıda ergin kılınma için ayrıca bkz. İstanbul Barosu, “Çekişmesiz Yargı İşlerinde Görevli Mahkeme”, 2012. ↑

6. Vehbi Umut Erkan/İpek Yücer, “Ayırt Etme Gücü”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 60, S. 3, 2011, s. 485-522, DOI: 10.1501/Hukfak_0000001636. ↑

7. Yargıtay HGK, 07.02.2018, E. 2017/4-3121, K. 2018/111; aynı genel ehliyet ilkelerinin güncel bir tekrarı için bkz. Yargıtay HGK, 25.12.2025, E. 2025/546, K. 2025/921. ↑

8. Pakize Ezgi Akbulut, “Ayırt Etme Gücünden Yoksunluğun Borçlar Hukukunda Hukuki İşlem Ehliyeti Bakımından Sonuçları ve Özellik Arz Eden Haller”, SDÜHFD, C. 15, S. 1, 2025, s. 407-432. ↑

9. Yargıtay HGK, 09.04.2025, E. 2023/615, K. 2025/217. Karar, 1941 tarihli 4/21 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı çizgisindeki koruyucu yaklaşımı da aktarmaktadır. ↑

10. Yargıtay HGK, 11.04.2018, E. 2016/1511, K. 2018/757. Karardaki hükümlülük nedeniyle kısıtlama değerlendirmesi, karar tarihindeki TMK m. 407 rejimine ilişkindir; m. 407 daha sonra 7532 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. ↑

11. Sınırlı ehliyetsiz ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar bağlamında bkz. Mustafa Şahin, “İsviçre Medeni Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler Çerçevesinde Türk Hukukunda Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçük ve Kısıtlıların Nişanlanma Ehliyeti”, Ankara Barosu Dergisi, 2014/4, s. 81-104. ↑

12. Yargıtay HGK, 12.02.2014, E. 2013/473, K. 2014/92. ↑

13. Yargıtay 5. HD, 15.09.2022, E. 2022/7939, K. 2022/12007. ↑

14. TMK m. 23/3 ile birlikte bkz. Anayasa m. 17; 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun. ↑

15. AYM’nin tıbbî müdahaleler ve aydınlatılmış rıza konusundaki yerleşik yaklaşımı için bkz. AYM, Maddî ve Manevî Varlığın Korunması Hakkına Dair Emsal Kararlar listesi; özellikle tıbbî müdahaleler başlığı. ↑

16. Genel kişilik hakkının kapsamı için bkz. Dural/Öğüz, Kişiler Hukuku, 23. Bası, 2022; Oğuzman/Seliçi/Oktay-Özdemir, Kişiler Hukuku, 23. Bası, 2024. ↑

17. AYM, İbrahim Özden Kaboğlu [GK], B. No. 2015/18503, 30.05.2019. ↑

18. Dilay Sağdıç, “Sahte Sosyal Medya Hesaplarının Kişilik Hakkı İhlalleri ve Sorumluluk Hukuku Kapsamında Değerlendirilmesi”, Bilişim Hukuku Dergisi, C. 8, S. 1, 2026. ↑

19. Yargıtay HGK, 30.04.2019, E. 2017/1834, K. 2019/501. ↑

20. Yargıtay 8. HD, 15.01.2019, E. 2017/8298, K. 2019/366. Karar ayrıca ad/soyad değişikliği ile velayet kapsamında çocuğun soyadı uyuşmazlıklarının görev bakımından ayrılması gerektiğini belirtmektedir. ↑

21. 7532 sayılı Noterlik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul tarihi 14.11.2024, RG 27.11.2024, S. 32735, m. 12. ↑

22. AYM, E. 2025/120, K. 2025/270, 25.12.2025, RG 01.04.2026, S. 33211. İptal hükmü RG yayımından dokuz ay sonra yürürlüğe girecektir. ↑

23. AYM, E. 2023/34, K. 2024/60, 22.02.2024; 2025/270 sayılı kararda önceki düzenleme ve yasama süreci ayrıca açıklanmıştır. ↑

24. AYM, E. 2025/120, K. 2025/270, 25.12.2025. ↑

25. 4721 sayılı TMK m. 7 ve m. 30; ayrıca 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu. ↑

26. Yargıtay 8. HD, 10.10.2019, E. 2019/4908, K. 2019/8860; karar RG 20.12.2019, S. 30984’te de yayımlanmıştır. ↑

27. 6100 sayılı HMK m. 382/2-a-4 ve m. 383; Yargıtay 17. HD, 11.04.2013, E. 2013/4162, K. 2013/5361. ↑

28. Yargıtay 1. HD, 10.04.2019, E. 2016/8503, K. 2019/2574. ↑

29. Gaiplik kararının geriye etkisi bakımından bkz. Yargıtay 8. HD, 10.10.2019, E. 2019/4908, K. 2019/8860. ↑

30. 4721 sayılı TMK m. 131. Gaiplik ve evliliğin feshi taleplerinin görev rejimi bakımından ayrımı için Yargıtay uygulamasında gaiplik yönünden sulh hukuk, evliliğin feshi yönünden aile mahkemesi ayrımı yapılmaktadır. ↑